तर्कतीर्थ
लक्ष्मणशास्त्री जोशी
तर्कतीर्थ
लक्ष्मणशास्त्री जोशी
धर्म म्हणजे काही अपरिवर्तनीय नियमांचा संच नव्हे, तर समाजाला नैतिक दिशा देणारी आणि काळानुसार विकसित होत राहणारी जीवनव्यवस्था होय
१. बालपण आणि प्राथमिक शिक्षण (१९०१ - १९१३)
२७ जानेवारी १९०१: धुळे जिल्ह्यातील पिंपळनेर या गावी वाजपेयी ब्राह्मण कुटुंबात लक्ष्मणचा (शास्त्रीजींचा) जन्म झाला.
१९०४ (वय ३ वर्ष): मातेचे अकाली निधन; मोठी बहीण त्रिवेणी (माई) यांनी आईच्या मायेने सांभाळ केला.
१९१० (वय ९ वर्ष): मुंज पार पडली. त्यानंतर काही दिवसांतच लाडकी बहीण माई हिचे कॉलऱ्याच्या साथीत अकाली निधन झाले.
१९१० - १९१३: वडिलांसोबत पिंपळनेर व परिसरात विविध धार्मिक कर्मकांडांचे प्राथमिक धडे आणि घरातच रामायण, महाभारताचे वाचन.
२. ज्ञानसाधनेचा श्रीगणेशा आणि काशी मुक्काम (१९१४ - १९२२)
फेब्रुवारी १९१४: वयाच्या अवघ्या १३ व्या वर्षी वडिलांसोबत वाई येथील प्राज्ञपाठशाळेत आगमन. स्वामी केवलानंद सरस्वती (नारायणशास्त्री मराठे) यांच्या चरणी संस्कृत शिक्षणाचा श्रीगणेशा.
१९१४ - १९१७: प्राज्ञपाठशाळेत न्याय, वैशेषिक, षड्दर्शन, तर्कसंग्रह आणि व्याकरण शास्त्राचा अत्यंत कठोर आणि सखोल अभ्यास.
१९१७: प्राज्ञपाठशाळेत विनोबा भावे यांच्याशी प्रथम भेट आणि विनोबांकडून इंग्रजी भाषेचे व पाश्चात्त्य ग्रंथांचे धडे घेतले.
१९१७ (उत्तरार्ध): विनोबांच्या भेटीसाठी गुपचूप बडोद्याला प्रयाण आणि तेथे ६ महिने वास्तव्य. त्यानंतर वाईला परत येऊन केवलानंदांची क्षमा मागून अध्यापन सुरू केले.
१९१८ (वय १८ वर्ष): उच्च शिक्षणासाठी वाराणसी येथे गमन. बिंदुमाधव घाटावर राहून गंगातीरावरील महापंडितांकडे न्याय आणि नव्य न्याय शास्त्रांचा कसून अभ्यास.
१९१८: काशीतील वास्तव्यादरम्यान 'इन्फ्लुएन्झा'च्या भीषण साथीत सापडले; मृत्यूच्या दारातून सुखरूप बचावले.
१९२१: बडोदा येथे हस्तलिखितांच्या अभ्यासासाठी गेले असता, बार्डोली रेल्वे स्थानकावर साराबंदी सत्याग्रह पाहून प्रभावित झाले आणि थेट साबरमती आश्रम गाठला. तेथे महात्मा गांधींच्या सान्निध्यात २ महिने वास्तव्य.
१९२२: कलकत्ता येथील शासकीय संस्कृत विद्यालयाची सर्वोच्च परीक्षा उत्तीर्ण होऊन 'तर्कतीर्थ' ही अत्यंत मानाची पदवी संपादन केली. त्यानंतर वाईला अध्यापनासाठी परतले.
३. समाजसुधारणा, प्रबोधन आणि गृहस्थाश्रम (१९२३ - १९३९)
१९२३: धुळे जिल्ह्यातील सोनगीर येथील ऐतिहासिक 'धर्मसभे'त सुधारणावादी पक्षाचे नेतृत्व केले.
१९२६ (वय २६ वर्ष): नाशिक जिल्ह्यातील मुळ्हेर येथील कीर्तनकार वासुदेवबुवा पंडित यांची सुकन्या कावेरी (लग्नानंतर सत्यवती) हिच्याशी अत्यंत साध्या पद्धतीने विवाह संपन्न.
१९२८: वाराणसी येथे भरलेल्या 'अखिल भारतीय ब्राह्मण महासंमेलनात' सुधारणावादी मतांचे प्रखर युक्तिवादाने समर्थन केले.
१९२९: अलाहाबाद येथे पंडित मदनमोहन मालवीय यांनी भरवलेल्या 'सनातनधर्म परिषदे'त डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्याशी पहिली ऐतिहासिक भेट. दलितांच्या वेदपठणाच्या अधिकाराचे शास्त्राधारे समर्थन केले.
१९३०: ज्येष्ठ चिरंजीव मधुकर यांचा जन्म.
१९३०: सविनय कायदेभंग आंदोलनांतर्गत नाशिक जिल्ह्यातील कळवण परिसरातील जंगल सत्याग्रह आणि ६ महिने कारावास.
१९३२: गांधीजींच्या दुसऱ्या आंदोलनात पुन्हा अटक आणि धुळे कारागृहात सलग ९ महिने बंदीवान. कारागृहात कार्ल मार्क्सच्या ग्रंथांचा सखोल अभ्यास.
डिसेंबर १९३२: गांधीजींच्या उपोषणादरम्यान येरवडा तुरुंगात जाऊन सनातनी पंडित अनंतकृष्ण शास्त्रींसोबत ऐतिहासिक वाद. "अस्पृश्यता ही धर्मशास्त्राला संमत नाही" हे पुराव्यांसह सिद्ध केले.
११ फेब्रुवारी १९३३: गांधीजींच्या 'हरिजन' साप्ताहिकाच्या पहिल्या अंकात शास्त्रीजींनी स्वाक्षरी केलेला अस्पृश्यतेविरुद्धचा ऐतिहासिक जाहीरनामा प्रसिद्ध झाला.
१६ जून १९३३: पुण्याच्या 'पर्णकुटी' येथे गांधीजींच्या विनंतीवरून त्यांचे सुपुत्र देवदास गांधी आणि लक्ष्मी राजगोपालाचारी यांच्या आंतरजातीय विवाहाचे धाडसी पौरोहित्य केले.
जुलै १९३३ (देव विसर्जन): पत्नी सत्यवतीबाईंच्या पुढाकाराने आणि संमतीने घरातील सर्व देवमूर्तींचे कृष्णेच्या पुरात विसर्जन केले आणि घर कायमचे निधर्मी आणि विवेकवादी बनवले.
१९३३: ज्येष्ठ कन्या सुमन हिचा जन्म. त्यानंतर कन्या मालती आणि कनिष्ठ सुपुत्र वासुदेव यांचा जन्म झाला.
१५ जानेवारी १९३४: बिहारच्या भीषण भूकंपाला "अस्पृश्यतेच्या पापाबद्दल देवाने दिलेला शाप" असे संबोधणाऱ्या गांधीजींच्या भूमिकेला जाहीरपणे वैज्ञानिक आणि बुद्धिवादी आव्हान दिले.
१९३४: प्रथम ग्रंथ 'शुद्धिसर्वस्वम्' प्रकाशित.
१९३७: हुदली येथील मेळाव्यात भारताचे प्रख्यात क्रांतिकारक आणि विचारवंत एम. एन. रॉय यांच्याशी पहिली वैचारिक भेट.
१९३८: 'आनंदमीमांसा' ग्रंथाचे प्रकाशन.
४. रॉयवादी पर्व, राजकीय संघर्ष आणि स्वातंत्र्योत्तर कार्य (१९४० - १९५९)
१९४०: एम. एन. रॉय यांच्या 'रॅडिकल डेमॉक्रॅटिक पार्टी'च्या उभारणीत आणि महाराष्ट्रात पक्ष विस्तारात सक्रिय सहभाग घेतला.
१९४१: 'हिंदुधर्माची समीक्षा' आणि 'जडवाद' या दोन ग्रंथांचे प्रकाशन.
१९४७: 'ज्योति-निबंध' ग्रंथाचे प्रकाशन.
डिसेंबर १९४८: कलकत्ता येथील रॅडिकल डेमॉक्रॅटिक पक्षाच्या ऐतिहासिक अधिवेशनाचे अध्यक्षपद. पक्षविसर्जनाचा ठराव.
१९५१: प्रसिद्ध ऐतिहासिक ग्रंथ 'वैदिक संस्कृतीचा विकास' प्रकाशित झाला. या ग्रंथाला पुढे मराठी भाषेतील पहिला 'साहित्य अकादमी पुरस्कार' मिळाला.
११ मे १९५१: सोरटी सोमनाथ मंदिराचा जीर्णोद्धार आणि प्राणप्रतिष्ठा सोहळा. गुरु स्वामी केवलानंद (मुख्याचार्य) तर तर्कतीर्थ लक्ष्मणशास्त्री (प्रमुख ऋत्विजाचार्य) म्हणून राष्ट्रपती डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांच्या हस्ते हा राष्ट्रीय सोहळा यशस्वीरीत्या संपन्न केला.
१९५२: स्वतंत्र भारताच्या संविधानाचे 'भारतस्य संविधानम्' हे अधिकृत संस्कृत भाषांतर पूर्ण केले.
ऑक्टोबर १९५४: नवी दिल्ली येथे भरलेल्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे ऐतिहासिक अध्यक्षपद भूषविले.
५. महाराष्ट्र राज्य साहित्य संस्कृती मंडळ आणि विश्वकोश निर्मिती (१९६० - १९८१)
१९ नोव्हेंबर १९६०: यशवंतराव चव्हाण यांच्या पुढाकाराने 'महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळाची' स्थापना; शास्त्रीजींची मंडळाचे पहिले अध्यक्ष म्हणून नियुक्ती.
नोव्हेंबर १९६२: मुंबई-पुण्याचा विरोध डावलून वाई येथे 'मराठी विश्वकोश' मुख्य संपादकीय कार्यालयाची स्थापना केली. शास्त्रीजींनी प्रमुख संपादक म्हणून धुरा सांभाळली.
१९६४: 'राजवाडे लेखसंग्रह' ग्रंथाचे प्रकाशन.
१९६५: मराठी विश्वकोशाचा पहिला 'परिचय खंड' प्रकाशित झाला.
१९६९: 'लोकमान्य टिळक लेखसंग्रह' ग्रंथाचे प्रकाशन.
१९७३: 'आधुनिक मराठी साहित्याची समीक्षा व रससिद्धान्त' या ग्रंथाचे प्रकाशन.
१९७४: भारत सरकारकडून 'संस्कृत पंडित' हा अत्यंत मानाचा राष्ट्रीय पुरस्कार बहाल.
२७ जानेवारी १९७५: शास्त्रीजींच्या ७५ व्या जन्मवर्षाच्या निमित्ताने वाई येथे भव्य 'अमृत महोत्सव' सोहळा आयोजित. यशवंतराव चव्हाण यांच्या उपस्थितीत ८,००० लोकांच्या जनसागरासमोर जाहीर सत्कार.
१९७६: भारताचे तत्कालीन पंतप्रधान मोरारजी देसाई यांच्या हस्ते मराठी विश्वकोशाच्या पहिल्या मुख्य खंडाचे टिळक महाराष्ट्र विद्यापीठात प्रकाशन झाले.
१९७७: भारत सरकारकडून 'पद्मभूषण' हा सर्वोच्च नागरी सन्मान देऊन गौरव.
एप्रिल १९८१: प्रशासकीय विभागाणीनुसार साहित्य आणि संस्कृती मंडळ आणि विश्वकोश निर्मिती मंडळ स्वतंत्र करण्यात आले. शास्त्रीजींनी साहित्य मंडळाचा राजीनामा देऊन स्वतःला पूर्णवेळ विश्वकोशाच्या ज्ञानयज्ञासाठी वाहून घेतले.
एप्रिल १९८१: अमरावती येथे भरलेल्या ऐतिहासिक 'अखिल भारतीय दलित साहित्य संमेलनाचे' अध्यक्षपद भूषविले आणि दलित साहित्याला प्रगल्भ वैचारिक परिमाण देणारे क्रांतिकारी अध्यक्षीय भाषण केले.
६. अखेरचे पर्व आणि महानिर्वाण (१९८४ - १९९४)
२५ नोव्हेंबर १९८४: जिवलग स्नेही यशवंतराव चव्हाण यांचे दिल्ली येथे आकस्मिक निधन; शास्त्रीजींना वैयक्तिक जीवनात प्रचंड मोठा धक्का.
१९८८: साठ वर्षांपेक्षा अधिक काळ सुख-दुःखात खंबीरपणे साथ देणाऱ्या सहचारिणी सत्यवतीबाई (सतीकाकू) यांचे दुःखद निधन; शास्त्रीजी एकाकी पडले.
१९९०: 'रीडल्स इन हिंदूइझम'च्या प्रकाशनावरून झालेल्या वादात आणि 'मंडल आयोग' आरक्षणावर दिलेल्या मुलाखतीवरून महाराष्ट्रात उठलेल्या वादात तटस्थ आणि विवेकवादी भूमिका मांडली. परंतु, जातीयवादी राजकारणामुळे त्यांना आयुष्यभराच्या समाजकार्यानंतरही "प्रतिगामी" म्हणून रंगवले गेल्याने त्यांना तीव्र मानसिक क्लेश आणि वेदना सहन कराव्या लागल्या.
१९९२: भारत सरकारचा दुसरा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार 'पद्मविभूषण' प्रदान करून राष्ट्रीय पातळीवर सन्मानित.
२७ मे १९९४ (वय ९३ वर्ष): महाबळेश्वर येथील 'कृष्णदर्शन' बंगल्यात कोणत्याही प्रदीर्घ आजारपणाशिवाय, एका ऋषितुल्य ज्ञानयोग्याला साजेसे अत्यंत शांत आणि विनासायास महानिर्वाण झाले.