शास्त्रीजी केवळ संस्कृतचे गाढे पंडित नव्हते, तर त्यांनी मराठी भाषेच्या  साहित्याच्या आणि सांस्कृतिक चळवळीच्या जडणघडणीत मोलाचे योगदान दिले. मराठी साहित्यावरील त्यांचा सखोल अभ्यास आणि  व्यापक व्यासंग यांमुळे त्यांना साहित्यविश्वात सर्वमान्य स्थान प्राप्त झाले. म्हणूनच विविध साहित्य संमेलनांच्या अध्यक्षपदाचा मान त्यांना मिळाला. त्यांच्या प्रभावी अध्यक्षीय भाषणांनी त्या त्या संमेलनांचे स्वरूप उंचावले. या भाषणांभोवती घडलेल्या चर्चा, वाद आणि विचारमंथन यातून मराठी साहित्याला नवी वैचारिक दिशा मिळाली. 

साहित्यसंपदा 

शास्त्रीजींची ग्रंथसंपदा संख्येने मोजकी असली, तरी आशयाची खोली आणि संशोधनपर दृष्टी यांमुळे तिचे मराठी वैचारिक साहित्यातील स्थान महत्त्वाचे आहे. 'शुद्धिसर्वस्वम्' (१९३४), 'आनंदमीमांसा' (१९३८), 'हिंदुधर्माची समीक्षा' (१९४१), 'जडवाद' (१९४१), 'ज्योति-निबंध' (१९४७), 'वैदिक संस्कृतीचा विकास' (१९५१), 'राजवाडे लेखसंग्रह' (१९६४), 'लोकमान्य टिळक लेखसंग्रह' (१९६९) आणि 'आधुनिक मराठी साहित्याची समीक्षा व रससिद्धान्त' (१९७३) हे त्यांचे प्रमुख ग्रंथ होत. 

भारतीय तत्त्वज्ञान, धर्मचिकित्सा, वैदिक परंपरा, समाजचिंतन आणि साहित्यसमीक्षा या विविध क्षेत्रांमध्ये त्यांनी अभ्यासपूर्ण लेखन केले. परंपरेचा चिकित्सक विचार करताना आधुनिक वैज्ञानिक आणि मानवतावादी दृष्टिकोन मांडणे, हे त्यांच्या लेखनाचे वैशिष्ट्य होते. त्यांच्या 'वैदिक संस्कृतीचा विकास' या ग्रंथाला ‘साहित्य अकादमी’चा पुरस्कार मिळाला. हा सन्मान प्राप्त करणारा तो पहिला मराठी ग्रंथ ठरला. त्यांच्या या पुरस्कारामुळे त्यांच्या लेखनाची राष्ट्रीय पातळीवरही दखल घेतली गेली. त्यांच्या विद्वत्तेला राष्ट्रीय स्तरावर मान्यता मिळाली. 

मराठी साहित्य संमेलन 

१९५४ च्या ऑक्टोबर महिन्यात अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन प्रथमच भारताच्या राजधानीत, नवी दिल्ली येथे भरले. मराठी साहित्य राष्ट्रीय पातळीवर पोहोचवणारा हा महत्त्वाचा प्रसंग होता. महाराष्ट्राबाहेर राहणाऱ्या मराठी समाजालाही या संमेलनाबद्दल मोठे आकर्षण होते. अशा प्रतिष्ठेच्या आणि ऐतिहासिक संमेलनाच्या अध्यक्षपदी शास्त्रीजींची एकमताने निवड करण्यात आली. ही निवड त्यांच्या विद्वत्तेची आणि मराठी साहित्यविश्वातील निर्विवाद नेतृत्वाची पावती होती.

या संमेलनाचे उद्घाटन तत्कालीन पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू यांच्या हस्ते झाले. संमेलनाचे स्वागताध्यक्ष ज्येष्ठ नेते काकासाहेब गाडगीळ होते. पंतप्रधानांसह केंद्र सरकारमधील अनेक महत्त्वाचे मंत्री या सोहळ्यास उपस्थित होते. त्यामुळे या संमेलनाला केवळ साहित्यिक नव्हे, तर राष्ट्रीय महत्त्व प्राप्त झाले. देशभरातील मराठी भाषिक मोठ्या संख्येने दिल्लीत एकत्र आले. राजधानीत मराठी भाषा, साहित्य आणि संस्कृतीचा हा एक भव्य उत्सव साकारला गेला.

या संमेलनासाठी शास्त्रीजींचे अध्यक्षीय भाषण विशेष गाजले. तब्बल छप्पन्न पानांचे हे भाषण नंतर पुस्तकरूपाने प्रकाशित झाले.  मराठी साहित्य व संस्कृती यांच्या परस्परसंबंधांवर भाष्य करणारा एक महत्त्वाचा वैचारिक दस्तऐवज म्हणून त्याची गणना झाली. आपल्या भाषणात त्यांनी साहित्य आणि संस्कृती यांचे नाते अत्यंत सूक्ष्मपणे स्पष्ट केले. त्यांच्या मते, साहित्याचा जन्म संस्कृतीतून होतो; परंतु तेवढ्यावरच त्याची भूमिका संपत नाही. साहित्य संस्कृतीला आकार देते, तिच्यावर परिणाम करते आणि समाजाच्या नीतिमूल्यांना दिशा देण्याचे कार्यही करते.

या विचाराचा उलगडा करताना त्यांनी साहित्याचे स्वरूप पुढील शब्दांत स्पष्ट केले—

"विश्व हा अनिरुद्ध अशा जीवनाचा अखंड प्रवाह असतो. त्या मानवी जीवनप्रवाहाचा प्रगल्भ आविष्कार म्हणजेच साहित्याची आणि कलेची निर्मिती होय. ज्या साहित्यात मानवी मनाचे, त्याच्या सुख-दुःखाचे आणि व्यापक जीवनमूल्यांचे अर्थपूर्ण चिंतन मांडलेले असते, त्यालाच आपण 'अभिजात साहित्य' म्हणू शकतो."

शास्त्रीजींच्या या विचारांनी संमेलनातील विद्वान श्रोते भारावून गेले. साहित्याचा आशय, त्याचे सांस्कृतिक अधिष्ठान आणि समाजजीवनातील त्याची भूमिका यांचे त्यांनी केलेले विवेचन अत्यंत अभ्यासपूर्ण आणि चिंतनपर होते. उपस्थितांप्रमाणेच पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनाही हे भाषण विशेष प्रभावी वाटले. त्यामुळे दिल्लीतील हे संमेलन मराठी साहित्याच्या वैचारिक सामर्थ्याची राष्ट्रीय पातळीवर दखल घेणारा प्रसंग ठरला.

दलित साहित्य संमेलन 

तर्कतीर्थांचा साहित्याकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन केवळ अभिजन समाजापुरता मर्यादित नव्हता. समाजातील वंचित, उपेक्षित आणि शोषित घटकांच्या अनुभवांनाही साहित्यामध्ये तितकेच मानाचे स्थान मिळाले पाहिजे, अशी त्यांची भूमिका होती. साहित्याचे खरे सामर्थ्य समाजातील प्रत्येक घटकाच्या जीवनानुभवाला अभिव्यक्ती देण्यात आहे, असा त्यांचा विश्वास होता. 

त्यामुळेच एप्रिल १९८१ मध्ये अमरावती येथे भरलेल्या ऐतिहासिक अखिल भारतीय दलित साहित्य संमेलनाचे अध्यक्षपद स्वीकारण्यास त्यांनी कोणताही संकोच न बाळगता तत्परतेने होकार दिला.

या संमेलनातील आपल्या अध्यक्षीय भाषणात शास्त्रीजींनी मागील वीस शतकांतील दलित समाजाच्या खडतर सामाजिक इतिहासाचा साक्षेपी आढावा घेतला. पिढ्यानपिढ्या अन्याय, उपेक्षा आणि अपमान सहन करणाऱ्या समाजाच्या वेदना, संताप आणि विद्रोहाला साहित्याच्या माध्यमातून अभिव्यक्ती मिळणे, ही मराठी साहित्याच्या समृद्धीची आणि परिपक्वतेची खूण आहे, असे त्यांनी स्पष्टपणे सांगितले.

दलित साहित्याच्या या नव्या प्रवाहामागील प्रेरणास्थान म्हणून त्यांनी आधुनिक भारताचे शिल्पकार डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा गौरवपूर्ण उल्लेख केला. बाबासाहेबांच्या विचारांनी आणि संघर्षाने दलित समाजामध्ये आत्मभान, आत्मविश्वास आणि आत्मप्रकाश जागवला. त्या जागृतीतूनच दलित साहित्याचा अंकुर फुटला आणि एका नव्या साहित्यचळवळीचा जन्म झाला, असे त्यांनी सांगितले. बाबासाहेबांचा उल्लेख 'क्रांतिदूत' असा करत शास्त्रीजींनी दलित साहित्यिकांना आवाहन केले की, भूतकाळातील बंधने आणि मर्यादा झुगारून देऊन त्यांनी मुक्तपणे विचार करावा, व्यापक मानवी मूल्यांचा स्वीकार करावा आणि उच्च दर्जाचे साहित्य निर्माण करण्यासाठी प्रयत्नशील राहावे.

शास्त्रीजींचे हे अध्यक्षीय भाषण दलित साहित्य चळवळीसाठी अत्यंत महत्त्वाचे ठरले. दलित साहित्याला केवळ भावनिक नव्हे, तर वैचारिक आणि बौद्धिक अधिष्ठान प्राप्त करून देण्यात या भाषणाचा मोठा वाटा होता. त्यामुळे दलित साहित्य चळवळीला महाराष्ट्राच्या साहित्यविश्वात एक नवी प्रतिष्ठा आणि व्यापक स्वीकार मिळण्यास मदत झाली.

साहित्य क्षेत्रातील भूमिका 

पुणे येथे १९७७ मध्ये झालेल्या ५२ व्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनात महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक विश्वाला हादरवून टाकणारे एक मोठे वैचारिक वादळ निर्माण झाले होते. या संमेलनाच्या अखेरच्या दिवशी झालेल्या काही अत्यंत अनुचित आणि गोंधळाच्या घटनांमुळे महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक परंपरेला धक्का बसला होता.

या संमेलनात ख्यातनाम विदुषी दुर्गाबाई भागवत यांच्याभोवती झालेले वाद आणि संघर्ष गाजले. या संमेलनात दुर्गाबाईंनी तत्कालीन आणीबाणीच्या पार्श्वभूमीवर घेतलेल्या राजकीय भूमिका यांमुळे संमेलनाच्या वातावरणात प्रचंड वादंग आणि गटबाजी निर्माण झाली. शास्त्रीजींनी या वादावर अत्यंत गंभीरपणे आणि हताशपणे भाष्य केले. 'केसरी'ला दिलेल्या एका विशेष मुलाखतीत त्यांनी तीव्र खेद व्यक्त करताना म्हटले,

"पुण्यासारख्या सांस्कृतिक आणि बौद्धिकदृष्ट्या प्रगत असणाऱ्या शहरात अशा प्रकारचा गोंधळ होणे म्हणजे महाराष्ट्राच्या सुसंस्कृत परंपरेला लागलेला एक मोठा कलंक आहे. हे प्रकार लोकशाही जीवनपद्धतीशी सुसंगत नाहीत आणि ते बौद्धिक दिवाळखोरी दर्शवणारे आहेत".

या संमेलनात आणखी एक मोठा वाद चर्चिला गेला, तो म्हणजे साहित्यिक आणि साहित्यिक संस्थांनी सरकारकडून मिळणारे आर्थिक अनुदान आणि पारितोषिके स्वीकारावी की नाही. दुर्गाबाईंचे म्हणणे होते की, शासकीय मदत किंवा पुरस्कार स्वीकारल्याने लेखकाचे स्वातंत्र्य धोक्यात येते. त्यामुळे ते नाकारले पाहिजे.

तर्कतीर्थांनी या कल्पनेचा सडेतोड शब्दांत प्रतिवाद केला. ते म्हणाले की, लोकशाही राजवटीत मिळणारे शासकीय अनुदान हे कोणत्या एका सत्ताधाऱ्याचे वैयक्तिक पैसे नसून ते जनतेच्या करातून जमा झालेले राज्याचे धन असते. त्यामुळे केवळ शासकीय अनुदान किंवा पुरस्कार स्वीकारल्याने लेखकाचे वैचारिक स्वातंत्र्य संपुष्टात येते, हा विचार अत्यंत बाळबोध आणि चुकीचा आहे. लेखक जर स्वतः आपल्या तत्त्वांवर आणि विचारांवर ठाम असेल, तर तो शासकीय पैशांची मदत घेऊनही संपूर्णपणे स्वतंत्र राहू शकतो.

याच काळात ग. दि. माडगुळकरांच्या साहित्यावर आणि व्यक्तिमत्त्वावरही काहींकडून टीका होत होती. त्याला उत्तर देताना शास्त्रीजींनी गदिमांच्या कवितांचे समर्पक वर्णन केले. ते म्हणाले, 

“गदिमांच्या काव्याने महाराष्ट्रातील सामान्य माणूस, त्याची माती, त्याचे श्रम आणि त्याच्या साध्यासुध्या जीवनातील सौंदर्य मराठी साहित्यात जिवंत केले आहे. त्यामुळे केवळ वैचारिक पूर्वग्रहातून त्यांच्या साहित्यावर टीका करणे किंवा चिखलफेक करणे पूर्णपणे अन्यायकारक आहे.”

या सर्व प्रसंगांत शास्त्रीजींनी भूमिका नेहमीच संतुलित आणि तत्त्वनिष्ठ राहिली. त्यामुळे ते केवळ साहित्यिक नव्हे, तर मराठी समाजजीवनातील एक जबाबदार सार्वजनिक विचारवंत म्हणूनही अधिक ठळकपणे समोर आले.