गुजरातच्या समुद्रकिनाऱ्यावर प्रभासपाटण येथे वसलेले ऐतिहासिक सोमनाथ मंदिर हे भारताच्या सांस्कृतिक वैभवाचे आणि अस्मितेचे एक प्रतीक आहे. शतकानुशतके परकीय आक्रमणांना आणि विध्वंसाला सामोरे गेलेल्या या मंदिराचे पुनरुज्जीवन स्वतंत्र भारताच्या राष्ट्रीय पुनरुत्थानाचे प्रतीक ठरणार होते.

स्वतंत्र भारताचे पहिले गृहमंत्री सरदार वल्लभभाई पटेल यांनी सोमनाथ मंदिराच्या पुनर्निर्माणाकडे एका व्यापक राष्ट्रीय प्रकल्पाच्या दृष्टीने पाहिले आणि त्याचे काम हाती घेतले. भूगर्भशास्त्रज्ञ आणि स्थापत्यतज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली मूळ सोमनाथ मंदिर नेमके कुठे होते, याची शास्त्रीय पद्धतीने निश्चिती करण्यात आली. याच ऐतिहासिक स्थळी वल्लभभाईंच्या शुभहस्ते मंदिराच्या पुनर्निर्माणाचा कोनशिला समारंभ उत्साहात पार पडला.

सोमनाथ मंदिराची प्राणप्रतिष्ठा मोठ्या थाटामाटात व्हावी अशी सरदार पटेलांची मनापासून इच्छा होती. मात्र नियतीच्या मनात काही वेगळेच होते. १५ डिसेंबर १९५० रोजी त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या निधनाने देशावर शोककळा पसरली आणि सोमनाथच्या पुनर्निर्माणाचे हे कार्य आता अर्धवट राहणार की काय अशी शंका निर्माण झाली. मात्र या कठीण प्रसंगी सोमनाथ विश्वस्त मंडळाचे प्रमुख जामसाहेब, प्रख्यात विचारवंत आणि साहित्यिक कन्हैयालाल मुंशी (के. एम. मुंशी) तसेच ज्येष्ठ नेते काकासाहेब गाडगीळ यांनी इतर सहकाऱ्यांच्या मदतीने या राष्ट्रीय प्रकल्पाची जबाबदारी आपल्या खांद्यावर घेतली. त्यामुळे सरदार पटेलांच्या निधनानंतरही सोमनाथच्या पुनर्निर्माणाचे कार्य अविरत सुरू राहिले.

मंदिराचे बांधकाम पूर्णत्वाकडे जात असतानाच मूर्तीची स्थापना आणि प्राणप्रतिष्ठेच्या विधींच्या स्वरूपाबाबत विद्वानांमध्ये मतभेद निर्माण झाले. या प्रश्नांचे निरसन करण्यासाठी भारतातील अनेक नामवंत सनातनी पंडितांकडून मार्गदर्शन घेण्यात आले. सोमनाथच्या प्राणप्रतिष्ठेचा विधी शास्त्रानुसार आणि सर्वमान्य पद्धतीने व्हावा, यासाठी या विषयावर सखोल चर्चा सुरू झाली.

या दरम्यान कन्हैयालाल मुंशी यांनी एक महत्त्वाची सूचना केली. या विधीची आखणी आणि शास्त्रशुद्ध व्यवस्था करण्याची जबाबदारी महाराष्ट्रातील वाई येथील प्राज्ञपाठशाळेकडे सोपवावी असे त्यांनी सुचविले. सौराष्ट्र राजप्रमुखांच्या अध्यक्षतेखाली स्थापन झालेल्या ‘सोमनाथ प्राणप्रतिष्ठा स्वागत समिती’ने मुंशी यांच्या या सूचनेचा आदरपूर्वक स्वीकार केला. त्यानुसार वाईच्या प्राज्ञपाठशाळेचे प्रमुख स्वामी केवलानंद सरस्वती आणि त्यांचे पट्टशिष्य तर्कतीर्थ लक्ष्मणशास्त्री जोशी या गुरु-शिष्य जोडीला सोमनाथच्या या राष्ट्रीय सोहळ्याची जबाबदारी स्वीकारण्यासाठी आमंत्रित करण्यात आले.

१५ एप्रिल १९५१ रोजी या धार्मिक विधीची आखणी, शास्त्रशुद्धता आणि व्यवस्था यांची संपूर्ण जबाबदारी स्वामी केवलानंद आणि शास्त्रीजींवर अधिकृतपणे सोपविण्याचे निश्चित झाले. वाईच्या प्राज्ञपाठशाळेसाठीच नव्हे, तर संपूर्ण महाराष्ट्राच्या विद्वत्परंपरेसाठीही हा अभिमानाचा क्षण होता.

मात्र सोमनाथच्या पुनर्निर्माणामागे केवळ धार्मिक पुनरुज्जीवनाची भावना नव्हती.  त्यामागे राष्ट्रीय ऐक्य आणि सामाजिक समतेचा एक विचारही होता. सोमनाथ विश्वस्त समितीने मंदिराच्या सनदेतच एक तरतूद केली होती. ती म्हणजे  “नवनिर्मित सोमनाथ मंदिर भारतातील सर्व दलितांना आणि अहिंदूंनाही देवदर्शनासाठी व पूजेसाठी पूर्णपणे खुले राहील.”

त्या काळातील कर्मठ सामाजिक वातावरणाच्या पार्श्वभूमीवर ही भूमिका धाडसी होती. नाशिक, द्वारका आणि काशी येथील अनेक जुन्या सनातनी पंडितांना आणि पारंपरिक आचार्यांना दलितांना मंदिरप्रवेश देण्याची ही अट मान्य नव्हती. त्यामुळे काही पारंपरिक विद्वानांनी सोमनाथच्या प्राणप्रतिष्ठेचे पौरोहित्य स्वीकारण्यास स्पष्ट नकार दिला.

परंतु, कन्हैयालाल मुंशी आणि सोमनाथ समितीला शास्त्रीजींच्या  पुरोगामी, मानवतावादी आणि समतावादी विचारांची पूर्ण जाणीव होती. अस्पृश्यता निवारण आणि सामाजिक समता यांना शास्त्रीजींचा पाठिंबा होता. त्यामुळे त्यांनी विश्वस्त समितीच्या या भूमिकेला विरोध करण्याचा प्रश्नच नव्हता. उलट, सामाजिक समतेच्या विचाराला प्रत्यक्ष कृतीत उतरवण्याची संधी म्हणूनच त्यांनी या जबाबदारीकडे पाहिले.

विश्वस्त समितीच्या विश्वासाला जागत शास्त्रीजींनी सोमनाथ मंदिराच्या प्राणप्रतिष्ठेचे ‘आचार्यत्व’ स्वीकारले. अशा प्रकारे, काही सनातनी पंडितांच्या विरोधाची पर्वा न करता त्यांनी सोमनाथच्या या विधीतून धार्मिक परंपरा आणि सामाजिक समता यांचा समन्वय घडवून आणणारी एक पुरोगामी भूमिका प्रत्यक्ष कृतीत उतरविली.

प्राणप्रतिष्ठेचा मुहूर्त अवघ्या एका महिन्यावर येऊन ठेपला. त्यामुळे संपूर्ण विधीची आखणी आणि तयारी करण्यासाठी  शास्त्रीजींना मोठी धावपळ करावी लागली. स्वामी केवलानंद सरस्वती यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी प्राणप्रतिष्ठेतील प्रत्येक धार्मिक विधीची बारकाईने आणि शास्त्रोक्त पद्धतीने आखणी केली.

या कामाचा व्याप लक्षात घेऊन, प्रत्यक्ष सोहळ्याच्या दहा दिवस आधी वाई आणि पुणे येथील निवडक अकरा सुविद्य ब्राह्मणांना प्रभासपाटण येथे पाठवण्यात आले. २७ एप्रिल ते ७ मे १९५१ या काळात हे ब्राह्मण प्रभासपाटण येथे मुक्काम करून सोहळ्याच्या तयारीत गुंतले. स्वामी केवलानंद यांनी स्वतः प्रत्येक कामावर बारकाईने लक्ष ठेवले. त्यांच्या थेट देखरेखीखाली यज्ञकुंडे, मंडप आणि इतर धार्मिक रचनांची उभारणी नेटकेपणाने करण्यात आली. स्वामीजींच्या या शिस्तबद्ध आणि काटेकोर नेतृत्वामुळे हे काम नियोजित वेळेत पूर्ण झाले.

अखेर तो दिवस उजाडला. शुक्रवार, ११ मे १९५१ रोजी सकाळी ९ वाजून ४५ मिनिटांच्या शुभमुहूर्तावर सोमनाथ मंदिराच्या प्राणप्रतिष्ठेचा सोहळा होणार होता. स्वतंत्र भारताचे पहिले राष्ट्रपती डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांच्या हस्ते हा सोहळा संपन्न होणार होता.

या राष्ट्रीय आणि धार्मिक सोहळ्यासाठी विद्वानांच्या अधिकारपदांची जी योजना करण्यात आली होती, तीही वैशिष्ट्यपूर्ण होती. मुख्य आचार्य म्हणून स्वामी केवलानंद सरस्वती, तर प्रमुख ऋत्विजाचार्य म्हणून शास्त्रीजींची नियुक्ती करण्यात आली होती. त्यांच्यासोबत वे. मु. काशिनाथ भट महाबळेश्वरकर आणि वे. मु. दत्तंभट महाबळेश्वरकर या वाईच्या विद्वान पंडितांचाही समावेश होता.

या  यज्ञात सहभागी होण्यासाठी संपूर्ण भारतातून विविध वेद आणि त्यांच्या शाखांचे प्रतिनिधित्व करणारे तब्बल १६० पुरोहित प्रभासपाटण येथे उपस्थित झाले. विशेष म्हणजे, त्यापैकी ४३ पुरोहित केवळ वाईचे आणि प्राज्ञपाठशाळेशी संबंधित सुविद्य पंडित होते. यावरून सोमनाथच्या या विधीत वाईच्या प्राज्ञपाठशाळेचे योगदान किती मोठे होते, याची कल्पना येते.

सोमनाथच्या मूर्तीच्या अभिषेकासाठी संकलित करण्यात आलेले पवित्र जल हे या सोहळ्याचे आणखी एक वैशिष्ट्य होते. भारतातील ५५ पवित्र नद्यांचे तसेच प्रमुख तीर्थक्षेत्रांचे जल यासाठी संकलित करण्यात आले. एवढेच नव्हे, तर या अभिषेकाला वैश्विक स्वरूप देत परदेशातील नद्या आणि सागरांचे मिळून २८ ठिकाणचे जल, तसेच जगातील १५ विविध सागर, महासागर आणि विस्तीर्ण सरोवरांचे पाणी मागवण्यात आले. अशा प्रकारे भारताच्या सांस्कृतिक परंपरेचे आणि विश्वबंधुत्वाचे प्रतीक ठरणारा हा अभिषेक सोहळा आकाराला आला.

डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांच्या हस्ते, मंत्रोच्चारांच्या मंगल घोषात सोमनाथ मंदिराची प्राणप्रतिष्ठा पार पडली. हा सोहळा स्वतंत्र भारताच्या सांस्कृतिक पुनरुत्थानाचे प्रतीक ठरला. या सोहळ्यात स्वामी केवलानंद सरस्वती यांनी गर्भगृहातील सोमनाथाची पूजा आणि मुख्य धार्मिक विधी यथासांग पूर्ण केले. त्याच वेळी शास्त्रीजींनी सोहळ्याची बाह्य व्यवस्था, प्रशासन, विविध प्रांतांतून आलेल्या पंडितांमधील समन्वय आणि इतर व्यवहारांची संपूर्ण जबाबदारी सांभाळली.

प्राणप्रतिष्ठा सोहळा संपन्न झाल्यानंतर शास्त्रीजींना प्रमुख आचार्य म्हणून मिळालेली मोठी दक्षिणा, सुवर्ण आणि इतर मानधन त्यांनी स्वतःसाठी न ठेवता निःस्पृहपणे ‘सोमनाथ ट्रस्ट’च्या स्वाधीन केले. त्यांच्या या निस्वार्थी वृत्तीने राष्ट्रपती डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांच्यासह सर्व विश्वस्त प्रभावित झाले. एवढ्या मोठ्या राष्ट्रीय सोहळ्यात सर्वोच्च मान मिळूनही त्यातून कोणताही वैयक्तिक लाभ न घेण्याची त्यांची वृत्ती त्यांच्या निःस्पृहतेची साक्ष देत होती.

सोमनाथ मंदिराच्या प्राणप्रतिष्ठेची आणि संपूर्ण विधीव्यवस्थेची  जबाबदारी वाईच्या प्राज्ञपाठशाळेकडे येणे, हा महाराष्ट्राच्या समृद्ध विद्वत्परंपरेचा देशाने केलेला गौरव होता. स्वामी केवलानंदांचे मार्गदर्शन आणि शास्त्रीजींची पुरोगामी, समतावादी विचारसरणी यांच्या संगमामुळे वाईच्या प्राज्ञपाठशाळेचे नाव देशभर पोहोचले. 

सोमनाथचा हा सोहळा शास्त्रीजींच्या जीवनप्रवासातील एक संस्मरणीय आणि महत्त्वाचा टप्पा ठरला.