धर्मकोशाच्या निर्मितीचा प्रकल्प विसाव्या शतकातील धर्मशास्त्रातील एक महत्त्वाचा टप्पा ठरला. या प्रकल्पाची संकल्पना स्वामी केवलानंद सरस्वती यांची असली तरी तिला सुसूत्र रूप देणे, संशोधनाची दिशा निश्चित करणे आणि पुढील अनेक दशकांपर्यंत हे कार्य सातत्याने चालू ठेवणे, यात शास्त्रीजींचा  मोलाचा वाटा होता. स्वामीजींच्या प्रेरणेला शास्त्रीजींच्या विद्वत्तेची  आणि संघटनकौशल्याची जोड मिळाली.

१९३० मध्ये वाई येथे स्वामी केवलानंद सरस्वती यांच्या मार्गदर्शनाखाली धर्मकोश प्रकल्पाला प्रारंभ झाला. वैदिक काळापासून आधुनिक काळापर्यंत भारतीय धर्मातील संकल्पना, आचार, परंपरा, तत्त्वज्ञान आणि सामाजिक संस्थांचा ऐतिहासिक व शास्त्रीय अभ्यास करून त्यांचे विश्वसनीय दस्तऐवजीकरण करणे हा या प्रकल्पाचा मूलभूत उद्देश होता. पुढे या कार्याची संपूर्ण जबाबदारी तर्कतीर्थांनी स्वीकारली आणि त्यांनी जवळजवळ संपूर्ण आयुष्य या प्रकल्पासाठी वाहिले.

धर्मकोशाची संकल्पना ‘वैदिक वाङ्मयातील वर्तमानाला उपयुक्त सामग्रीचा इतिहास’ अशी निश्चित करण्यात आली. कोणत्याही पंथाचा पुरस्कार करणे हा त्याचा उद्देश नव्हता. उलट भारतीय धर्म आणि संस्कृतीविषयक उपलब्ध साहित्याचे वस्तुनिष्ठ आणि निष्पक्ष संकलन करून धर्माच्या विकासाचा इतिहास उलगडणे, हे त्याचे ध्येय होते. त्या काळी धर्म म्हणजे कर्मकांड आणि अपरिवर्तनीय आचारसंहिता, अशी समजूत प्रचलित होती. मात्र स्वामी केवलानंद सरस्वती आणि शास्त्रीजींनी ऐतिहासिक पुराव्यांच्या आधारे दाखवून दिले की धर्माची मूलतत्त्वे शाश्वत मानली गेली, तरी त्याचे रूप काळानुसार बदलत गेले आहे. त्यामुळे धर्माकडे श्रद्धेच्या चौकटीतूनच नव्हे, तर इतिहास आणि समाजाच्या विकासाच्या संदर्भातूनही पाहण्याची दृष्टी या प्रकल्पाने दिली.

एकूण ११ कांड आणि ४६ खंड असा धर्मकोशाचा आराखडा असून, गेल्या जवळपास शतकभर हे कार्य सातत्याने सुरू आहे. आतापर्यंत २७ खंड प्रकाशित झाले असून त्यांची एकत्रित पृष्ठसंख्या १८,००० हून अधिक आहे. या ग्रंथसंपदेत इ.स.पूर्व १५०० च्या ऋग्वैदिक काळापासून ते अठराव्या शतकापर्यंतच्या धर्मशास्त्रीय, तात्त्विक आणि सांस्कृतिक साहित्याचा समावेश करण्यात आला आहे. या कार्यासाठी भारतातीलच नव्हे, तर युरोपमधील विविध ग्रंथालयांत जतन केलेल्या प्राचीन हस्तलिखितांचा आणि दुर्मिळ मुद्रित ग्रंथांचा सखोल अभ्यास करण्यात आला. ज्या ग्रंथांचे मूळ स्वरूप आज उपलब्ध नाही, पण ज्यांतील वचने किंवा उल्लेख नंतरच्या निबंधग्रंथांत विखुरलेल्या स्वरूपात आढळतात, त्यांचेही मोठ्या परिश्रमाने संकलन धर्मकोशात करण्यात आले आहे. त्यामुळे काळाच्या ओघात लुप्त झालेल्या अनेक ग्रंथपरंपरांचा मागोवा घेणे आज संशोधकांना शक्य झाले आहे.

धर्मकोशाची रचना विषयवार कांडांमध्ये करण्यात आली असून प्रत्येक कांड भारतीय धर्मजीवनाच्या एका स्वतंत्र अंगाचा ऐतिहासिक, तौलनिक आणि चिकित्सक अभ्यास मांडते. व्यवहारकांड, उपनिषदकांड, संस्कारकांड, वर्णाश्रमधर्मकांड, राजनीतिकांड आणि शांतिकांड अशा विविध विभागांतून धर्माचा सामाजिक, तात्त्विक, सांस्कृतिक, नैतिक आणि राजकीय आशय उलगडून दाखविण्यात आला आहे. त्यामुळे धर्मकोश हा पारंपरिक अर्थाने शब्दकोश नसून भारतीय संस्कृतीच्या दीर्घ इतिहासाचा मागोवा घेणारा व्यापक संदर्भग्रंथ ठरतो.

व्यवहारकांड 

व्यवहारकांड हे प्राचीन भारतीय न्यायव्यवस्था आणि विधिशास्त्राचा सर्वांगीण आढावा घेणारे आहे. तर्कतीर्थांच्या मुख्य संपादनाखाली याचे तीन खंड १९३७, १९३८ आणि १९४१ मध्ये प्रकाशित झाले. 'व्यवहारमातृका' आणि 'विवादापदानि' या मूलभूत विषयांबरोबरच राज्यशास्त्र, रूढी, न्यायपद्धती आणि कायद्याची तत्त्वे यांचा यात सखोल विचार करण्यात आला आहे. प्राचीन भारतात गुन्हे, शिक्षा, मालमत्तेचे वाद, करार, वारसा हक्क आणि कौटुंबिक प्रश्न कोणत्या तत्त्वांवर निकाली काढले जात असत, याचे अस्सल पुरावे या कांडात उपलब्ध होतात. हम्मुराबीची संहिता, ज्यू कायदे किंवा रोमन कायदे यांना जसे जागतिक कायदेइतिहासात महत्त्वाचे स्थान आहे, त्याच तोलाचा प्राचीन भारतीय न्यायविचारही होता आणि त्याची क्रमिक उत्क्रांती या कांडातून स्पष्टपणे दिसून येते.

उपनिषदकाण्ड

उपनिषदकाण्ड भारतीय तत्त्वज्ञानाच्या अभ्यासासाठी अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. चार भागांत विभागलेल्या या कांडात वेदांत, ब्रह्मविद्या आणि उपनिषदांतील विचारांचा चिकित्सक ऊहापोह करण्यात आला आहे. पहिल्या भागात पूर्व-उपनिषदकालीन मंत्र आणि ब्राह्मण साहित्याचा परिचय करून देण्यात आला आहे. दुसऱ्या आणि तिसऱ्या भागात ऐतरेय, बृहदारण्यक, छांदोग्य, कठ, केन, ईश, मुंडक, प्रश्न, मांडुक्य, श्वेताश्वतर अशा एकोणीस प्रमुख उपनिषदातील विचारांचे  संकलन करण्यात आले आहे. या उपनिषदांवरील आदि शंकराचार्य, रामानुजाचार्य आणि इतर आचार्यांच्या भाष्यांचा तुलनात्मक अभ्यास हे या कांडाचे वैशिष्ट्य आहे. चौथ्या भागात उपनिषदांतील संज्ञांची वर्णानुक्रमे सूची आणि इंग्रजी प्रतिशब्दांसह शब्दकोश दिला असून, त्यामुळे संशोधकांसाठी हा ग्रंथ अधिक उपयुक्त ठरतो.

राजनीतिकांड 

राजनीतिकांड भारतीय राजकीय विचारांच्या समृद्ध परंपरेचा मागोवा घेते. सहा खंडांत प्रकाशित झालेल्या या कांडात वैदिक काळापासून नंतरच्या निबंधकारांपर्यंतच्या राजकीय संकल्पनांचा विकास दाखविण्यात आला आहे. राजाची निवड, सभा आणि समिती यांसारख्या प्राचीन राजकीय संस्था, पुरोहितांचे स्थान, प्रशासन, युद्धनीती, गुप्तहेर व्यवस्था, परराष्ट्रनीती आणि राजधर्म यांचा सविस्तर विचार येथे आढळतो. विशेष म्हणजे, 'राजा' ही संकल्पना केवळ जन्माने क्षत्रिय असलेल्या व्यक्तीपुरती मर्यादित नसून, राज्यकारभार आणि प्रजापालनाची जबाबदारी स्वीकारणारा कोणीही राजा असू शकतो, असा प्रगत विचारही या कांडात अधोरेखित करण्यात आला आहे. त्यामुळे भारतातील राज्यव्यवस्था आणि लोकसहभागाशी संबंधित कल्पनांची मुळे अत्यंत प्राचीन काळात आढळतात, हे या कांडातून स्पष्ट होते.

संस्कारकांड आणि वर्णाश्रमधर्मकांड

संस्कारकांड आणि वर्णाश्रमधर्मकांड या दोन्ही कांडांमधून भारतीय समाजरचनेची ऐतिहासिक जडणघडण उलगडून दाखवली आहे. संस्कारकांडात विवाहसंस्था, गोत्र-प्रवर, उपनयन, गृहप्रवेश, पुनर्विवाह, कन्यापरीक्षा, वेदीनिर्माण तसेच विविध धार्मिक संस्कार आणि विधी यांचा ऐतिहासिक आणि शास्त्रीय अभ्यास करण्यात आला आहे. हे संस्कार केवळ धार्मिक विधी नसून, समाजाच्या बदलत्या गरजांनुसार विकसित झालेल्या सांस्कृतिक संस्था आहेत, हे या कांडातून स्पष्ट होते. 

वर्णाश्रमधर्मकांडात भारतीय समाजातील वर्ण आणि आश्रमव्यवस्थेचा उगम, विकास आणि परिवर्तन यांचा चिकित्सक अभ्यास करण्यात आला आहे. विशेषतः प्राचीन काळातील वर्णव्यवस्था जन्माधारित नसून कर्म आणि गुणांवर आधारित होती, हा  निष्कर्ष धर्मग्रंथांच्या आणि ऐतिहासिक पुराव्यांच्या आधारे मांडण्यात आला आहे. पुढे ही व्यवस्था जन्माधारित जातिव्यवस्थेत कशी रूपांतरित झाली आणि त्याचे सामाजिक परिणाम काय झाले, याचाही सखोल ऊहापोह या कांडात आढळतो.

या सर्व कांडांचा एकत्रित विचार केला असता धर्मकोश हा केवळ धर्मग्रंथांचा संग्रह राहत नाही; तो भारतीय न्यायव्यवस्था, तत्त्वज्ञान, राजकारण, समाजरचना आणि संस्कृती यांच्या उत्क्रांतीचा चिकित्सक आणि संशोधनाधिष्ठित आलेख ठरतो. उपनिषद, धर्मशास्त्र, समाजव्यवस्था, राजधर्म, शांतिविचार, व्यवहार, तत्त्वज्ञान आणि भारतीय संस्कृतीच्या इतर अनेक अंगांचा स्वतंत्र अभ्यास विविध कांडांमध्ये करण्यात आला आहे. प्रत्येक विषयाचा विचार करताना मूळ संस्कृत ग्रंथ, स्मृती, पुराणे, भाष्यकार, आधुनिक संशोधन आणि ऐतिहासिक पुरावे यांचा तुलनात्मक उपयोग करण्यात आला आहे.

धर्मकोशाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची विवेकनिष्ठ आणि ऐतिहासिक दृष्टी. धर्मग्रंथांतील विधानांचा अंतिम सत्य म्हणून स्वीकार न करता, संकल्पनांचा उगम, त्यातील बदल आणि त्यांचा समाजावर झालेला परिणाम यांचा इतिहास, समाजशास्त्र आणि तत्त्वज्ञानाच्या संदर्भात विचार करण्याचा प्रयत्न या ग्रंथात करण्यात आला आहे.

शास्त्रीजींच्या संपादकीय कौशल्यामुळे धर्मकोशाला ही व्यापक संशोधनदृष्टी प्राप्त झाली. त्यांनी धर्माचा विचार मानवी समाजाच्या विकासाशी जोडला आणि भारतीय वैचारिक परंपरेच्या अभ्यासाला एक नवा, चिकित्सक संदर्भ दिला. त्यामुळे धर्मकोश भारतीय संस्कृतीच्या उत्क्रांतीचा आणि तिच्या विवेकनिष्ठ आत्मपरीक्षणाचा महत्त्वाचा दस्तऐवज ठरतो.