इ. स. १९२६ च्या सुमारास शास्त्रीजींचे वय सुमारे २६ वर्षांचे झाले होते. काशीहून 'तर्कतीर्थ' ही पदवी संपादन करून वाईला परतल्यानंतर त्यांच्या सामाजिक सुधारणांच्या कार्याला अधिक गती मिळाली होती. त्यांचे वाढते वय आणि वैचारिक परिपक्वता पाहून वडील बाळाजी कृष्ण जोशी आणि गुरु केवलानंद यांना वाटू लागले की, लक्ष्मणने आता संसारात स्थिर व्हावे.

लग्नाचा विचार सुरू झाल्यावर शास्त्रीजी आपल्या दोन-तीन जिवलग मित्रांसह नाशिक जिल्ह्यातील मुळ्हेर येथे मुलगी पाहण्यासाठी गेले. तेथे वासुदेवबुवा पंडित हे ख्यातनाम कीर्तनकार राहत असत. पंडित घराण्यातील कावेरी या अल्लड मुलीला पाहताच शास्त्रीजींनी विवाहासाठी तत्काळ होकार दिला. कावेरी गौरवर्णाची, देखणी, कुरळ्या केसांची आणि हसतमुख मुलगी होती.

पंडित घराण्याची आर्थिक परिस्थिती बेताची असल्यामुळे विवाहाच्या सर्व खर्चाची जबाबदारी शास्त्रीजींचे थोरले बंधू वेणीमाधव जोशी यांनी उचलली. अवघ्या दोन-तीन आठवड्यांत हा विवाह अगदी साध्या पद्धतीने संपन्न झाला. विवाहानंतर वाईला आल्यावर शास्त्रीजींनी पत्नीचे नाव बदलून 'सत्यवती' असे ठेवले.

लग्नाच्या वेळी सत्यवतीबाई केवळ तेरा वर्षांच्या होत्या आणि त्यांचे शिक्षण पाचवीपर्यंत झाले होते. मात्र माहेरहून मिळालेले संस्कार हीच त्यांची खरी शिदोरी होती. त्यामुळे पुढील आयुष्यात शास्त्रीजींच्या सहचारिणी म्हणून त्यांनी प्रत्येक जबाबदारी समर्थपणे पार पाडली. पुढे त्या केवळ गृहिणी राहिल्या नाहीत, तर शास्त्रीजींच्या कार्याच्या खऱ्या अर्थाने सहप्रवासी ठरल्या.

लग्नानंतर शास्त्रीजींनी वाई येथे आपला नवीन संसार थाटला. पिंपळनेरमधील दुःखद आठवणी मागे सोडून त्यांचे वडील बाळाजी कृष्ण जोशी हेही मुलगा आणि सुनेच्या सहवासात राहण्यासाठी वाईत येऊन स्थायिक झाले.

तो काळ गांधीजींच्या राष्ट्रीय चळवळींचा होता. वाईतही सत्याग्रह आणि स्वातंत्र्यलढ्याला वेग आला होता. विवाहानंतर फार काळ शास्त्रीजी स्वतःला या राष्ट्रीय आंदोलनांपासून अलिप्त ठेवू शकले नाहीत. चळवळीचा प्रचार करण्यासाठी ते गावोगावी फिरू लागले.

सविनय कायदेभंग आंदोलनात सक्रिय सहभाग घेतल्यामुळे त्यांना १९३० मध्ये सहा महिने आणि १९३२ मध्ये नऊ महिने असा कारावास भोगावा लागला. पती वारंवार तुरुंगात जात असताना आणि घराबाहेर राहत असताना, तरुण सत्यवतीबाईंनी धैर्याने आणि सोशिकपणे संसाराची सर्व जबाबदारी पेलली. घरात आजारी सासरे, लहान मुले आणि मर्यादित उत्पन्नाची परिस्थिती असतानाही त्यांच्या तोंडून तक्रारीचा एकही शब्द बाहेर पडला नाही. उलट त्यांनी पतीच्या राष्ट्रकार्याला मनापासून आणि निःशब्द पाठिंबा दिला.

१९३२ मधील कारावास संपवून शास्त्रीजी घरी परतले, तेव्हा सत्यवतीबाईंनी त्यांच्यासमोर एक धाडसी आणि काळाच्या कितीतरी पुढचा विचार मांडला.

त्या म्हणाल्या,

"तुमचे सतत बाहेरगावी जाणे-येणे असते. त्या काळात देव्हाऱ्यातील देवांची नियमित पूजा होत नाही. मग आपण यावर कायमचा तोडगा  काढूया का?"

या प्रश्नावर दोघांनीही शांतपणे विचार केला. त्या काळी कडक सोवळे-ओवळे पाळणाऱ्या सनातनी समाजात घरातील देव्हारा काढून टाकणे ही अक्षम्य गोष्ट मानली जात असे. परंतु सत्यवतीबाईंची विचारसरणी शास्त्रीजींच्या सुधारणावादी भूमिकेशी पूर्णपणे एकरूप झाली होती.

एका शुभदिनी त्यांनी घरातील सर्व देवांची यथासांग पूजा केली. नैवेद्यासाठी गोडधोड स्वयंपाक करण्यात आला आणि देवांना शेवटचा नैवेद्य दाखविण्यात आला. त्यानंतर देव्हाऱ्यातील सर्व मूर्ती सजवून ते दोघे कृष्णेच्या घाटावर गेले. त्या वेळी नदीला मोठा पूर आला होता. तर्कतीर्थांनी मंत्रोच्चार केले आणि सत्यवतीबाईंनी स्वतःच्या हाताने घरातील सर्व देवमूर्ती कृष्णेच्या प्रवाहात विसर्जित केल्या.

त्या दिवसानंतर त्यांच्या घरात देव्हारा राहिला नाही. मूर्तीपूजा, सोवळे-ओवळे, उपास-तापास आणि कर्मकांड यांनाही कायमचा निरोप देण्यात आला. विशेष म्हणजे, या निर्णयाची प्रेरणा सत्यवतीबाईंचीच होती. धर्मप्रथांपासून मुक्त होण्याच्या बाबतीत त्या शास्त्रीजींच्याही दोन पावले पुढे होत्या. त्यामुळे तर्कतीर्थांच्या वैचारिक प्रवासात त्या केवळ सहचारिणी नव्हत्या, तर समविचारी आणि सहप्रवासी होत्या.

शास्त्रीजींचे घर हे वाईतील प्राज्ञपाठशाळेच्या आवारात, कृष्णेच्या तीरावर आणि हिरव्यागार डोंगरांच्या सान्निध्यात वसलेले होते. लवकरच त्यांचे घर विचारवंत, समाजसुधारक, राजकीय नेते आणि साहित्यिक यांच्या मुक्त संवादाचे केंद्र बनले. महात्मा गांधी, विनोबा भावे, यशवंतराव चव्हाण, वेणुताई चव्हाण, इंदिरा गांधी, शरद पवार, डॉ. भांडारकर यांसारख्या अनेक मान्यवरांच्या भेटी तेथे होत असत. शास्त्रीजींच्या घरात तासनतास वैचारिक चर्चा रंगत. त्या घराला एका जिवंत बौद्धिक परंपरेचे स्वरूप प्राप्त झाले होते.

या सर्व पाहुण्यांचे स्वागत आणि आतिथ्य सत्यवतीबाई आत्मीयतेने करत असत. गुरु केवलानंदांनी तर आपल्या आयुष्याची शेवटची सहा वर्षे दररोज दुपारचे भोजन शास्त्रीजींच्याच घरी घेतले. त्यांच्या सेवेत आणि आदरात सत्यवतीबाईंनी कधीही कसूर केली नाही.

सत्यवतीबाईंची आधुनिकता केवळ विचारांपुरती मर्यादित नव्हती; ती त्यांच्या दैनंदिन आचरणातूनही प्रकर्षाने दिसून येत असे. त्या काळी वाईसारख्या कर्मठ वातावरणात त्यांनी आपल्या घरात समता आणि माणुसकी यांना विशेष स्थान दिले होते.

घरात येणाऱ्या प्रत्येक पाहुण्याला किंवा सामाजिक कार्यकर्त्याला त्या कोणताही भेदभाव न करता स्वतःच्या स्वयंपाकघरात भोजन वाढत असत. एकदा कर्मवीर भाऊराव पाटील यांनी मातंग समाजातील एका विद्यार्थ्याला संस्कृत शिक्षणासाठी शास्त्रीजींकडे पाठविले. त्या काळी दलितांना संस्कृत शिकण्याचाही अधिकार नाकारला जात होता. अशा वातावरणात सत्यवतीबाईंनी त्या विद्यार्थ्याला आपल्या मुलांबरोबर एकाच पंक्तीत बसवून प्रेमाने जेवण वाढले आणि आईच्या मायेने त्याचा सांभाळ केला. सामाजिक समतेचा हा त्या काळातील एक धाडसी प्रयोग होता.

सत्यवतीबाईंच्या मनावर महात्मा गांधींच्या विचारांचा खोल प्रभाव होता. १९४० च्या सुमारास त्या सेवाग्राम येथे गांधीजींच्या भेटीस गेल्या असता, त्यांच्या कार्याबद्दलची कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी त्यांनी आपल्या हातातील एक तोळ्याची सोन्याची अंगठी काढून गांधीजींच्या चरणी अर्पण केली. त्यांच्या त्यागी स्वभावाचे ते बोलके उदाहरण होते.

अंधश्रद्धा, चेटूक-करणी आणि जुनाट समजुतींना सत्यवतीबाईंनी कधीही थारा दिला नाही. शेजारच्या स्त्रिया अशा विषयांवर बोलू लागल्या की, त्या शांतपणे त्यांचा प्रतिवाद करत. विवेक आणि सामाजिक समता या मूल्यांचा त्यांनी केवळ स्वीकारच केला नाही, तर आपल्या आचरणातूनही ती मूल्ये जपली.

शास्त्रीजी आणि सत्यवतीबाई यांच्या संसारवेलीवर चार अपत्यांची फुले उमलली. १९३० मध्ये त्यांच्या पोटी पहिला मुलगा मधुकर याचा जन्म झाला. त्यानंतर तीन वर्षांनी, १९३३ मध्ये त्यांना पहिले कन्यारत्न प्राप्त झाले. तिचे नाव सुमन ठेवण्यात आले. सुमनच्या जन्मानंतर काही वर्षांतच दुसरी कन्या मालतीचा जन्म झाला. या चार भावंडांमध्ये वासुदेव सर्वांत धाकटे होते. शास्त्रीजींच्या सार्वजनिक जीवनातील सततची धावपळ, प्रवास आणि समाजकार्य यांमुळे घरात त्यांचा वावर तुलनेने कमी असला, तरी मुलांवरील त्यांचे प्रेम आणि जिव्हाळा कधीच कमी झाला नाही.

प्रवासाहून परतताना मुलांसाठी काहीतरी नवीन आणणे हा त्यांचा जणू अलिखित नियमच होता. कधी फुलांचे कंद, कधी सुकामेवा, तर कधी फळे ते आवर्जून घेऊन येत. मुलांनाही त्यांच्या या आगमनाची उत्सुकता असे. शास्त्रीजींनी आपल्या मुलांना पाठ्यपुस्तकांच्या चौकटीत अडकू दिले नाही. परीक्षेतील गुण किंवा क्रमांक यापेक्षा मुलांची जिज्ञासा, विचारशक्ती आणि वाचनाची आवड वाढावी, यावर त्यांचा अधिक भर होता. त्यामुळे घरात ग्रीक साहित्य, भारतीय पुराणे, महाभारत आणि जगभरातील विचारवंतांच्या कथा यांवर रंगणाऱ्या गप्पादेखील  मुलांच्या शिक्षणाचे एक साधन बनले. मुलांनी परीक्षेत किती गुण मिळवले, असा प्रश्न त्यांनी कधीही विचारला नाही. त्यांच्या दृष्टीने खरी शिक्षणप्रक्रिया म्हणजे मुक्त विचार करण्याची क्षमता आणि व्यापक बौद्धिक जडणघडण.

या संस्कारांचा प्रभाव त्यांच्या चारही अपत्यांच्या आयुष्यावर स्पष्टपणे दिसून आला.