दिनांक १ मे १९६० रोजी स्वतंत्र महाराष्ट्र राज्याची स्थापना झाली आणि राज्याचे पहिले मुख्यमंत्री म्हणून यशवंतराव चव्हाणांनी सूत्रे हाती घेतली. यशवंतरावांच्या दृष्टीने महाराष्ट्राची प्रगती केवळ औद्योगिक किंवा आर्थिक विकासापुरती मर्यादित नव्हती. वैचारिक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्याही महाराष्ट्र समृद्ध व्हावा, अशी त्यांची कल्पना होती. या दूरदृष्टीतून मुख्यमंत्रीपदाची जबाबदारी स्वीकारल्यानंतर अवघ्या काही महिन्यांतच त्यांनी एका महत्त्वाकांक्षी सांस्कृतिक उपक्रमाची सुरुवात केली. तो उपक्रम म्हणजे 'महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ'.

या नव्या मंडळाचे पहिले अध्यक्ष कोण असावेत, याबाबत यशवंतरावांच्या मनात कोणताही संभ्रम नव्हता. विद्वत्ता, व्यापक दृष्टी  आणि सर्वमान्य व्यक्तिमत्त्व यामुळे तर्कतीर्थ लक्ष्मणशास्त्री जोशी हेच या पदासाठी सर्वाधिक योग्य व्यक्ती आहेत, याची त्यांना खात्री होती. त्यांनी अत्यंत आदरपूर्वक हे अध्यक्षपद शास्त्रीजींकडे सोपवले. शास्त्रीजींनीही ही जबाबदारी केवळ प्रशासकीय पद म्हणून नव्हे, तर महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक पुनर्जागरणाची संधी म्हणून स्वीकारली.

अध्यक्षपद स्वीकारताच त्यांनी विविध क्षेत्रांतील नामवंत विद्वान, साहित्यिक आणि विचारवंत यांना एकत्र आणण्यास सुरुवात केली. त्यांनी स्थापन केलेल्या पहिल्या सल्लागार समितीत डॉ. ना. गो. कालेलकर, प्रख्यात विचारवंत प्रा. गोवर्धन पारीख, थोर साहित्यिक पु. ल. देशपांडे, लोकसाहित्य अभ्यासक डॉ. सरोजिनी बाबर, तत्त्वचिंतक आणि समीक्षक प्रा. मे. पु. रेगे, इतिहासकार सेतुमाधवराव पगडी तसेच ए. ए. फैज यांसारख्या मान्यवरांचा समावेश होता. विविध विचारप्रवाहांचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या या समितीमुळे मंडळाच्या कार्याला सुरुवातीपासूनच व्यापक बौद्धिक अधिष्ठान लाभले. 

साहित्य आणि संस्कृती मंडळ हे मुख्यमंत्री यशवंतराव चव्हाण यांच्या अत्यंत जिव्हाळ्याचे आणि महत्त्वाकांक्षी उपक्रमांपैकी एक होते. महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक आणि वैचारिक उभारणीचे हे प्रभावी माध्यम ठरावे, अशी त्यांची अपेक्षा होती. मंडळाचे काम मंत्रालयातील औपचारिक बैठकींपुरते मर्यादित राहिले नाही. मुंबईसह महाराष्ट्रातील विविध सांस्कृतिक केंद्रांमध्ये नियमित बैठका होत आणि त्यात साहित्य, संस्कृती, शिक्षण व ज्ञानप्रसार यांसारख्या विषयांवर सविस्तर चर्चा होत असे.

या बैठकींसाठी शास्त्रीजींना वारंवार मुंबईला जावे लागे. त्या काळात दूरध्वनी ही फारच दुर्मिळ सुविधा होती. साहित्यिक, अभ्यासक आणि शासनातील अधिकाऱ्यांशी तातडीने संपर्क साधता यावा, तसेच मंडळाचे काम अधिक वेगाने करता यावे म्हणून वाई येथील प्राज्ञपाठशाळेत प्रथमच दूरध्वनीची व्यवस्था करण्यात आली. प्राज्ञपाठशाळेसारख्या पारंपरिक संस्थेत आलेला हा पहिलाच टेलिफोन त्या काळातील बदलत्या युगाची आणि शास्त्रीजींच्या वाढत्या सार्वजनिक जबाबदाऱ्यांची जाणीव करून देणारा होता. 

साहित्य आणि संस्कृती मंडळाच्या स्थापनेनंतर शास्त्रीजींच्या नेतृत्वाखाली महाराष्ट्राच्या वैचारिक इतिहासातील एका नव्या पर्वाची सुरुवात झाली. मराठी भाषेला आधुनिक ज्ञानभाषेचा दर्जा प्राप्त करून देण्याच्या उद्देशाने त्यांनी आणखी एका अभूतपूर्व प्रकल्पाची संकल्पना मांडली. हा प्रकल्प म्हणजे 'मराठी विश्वकोश'. जगातील विविध ज्ञानशाखांतील अद्ययावत माहिती मराठी वाचकांना त्यांच्या स्वतःच्या भाषेत उपलब्ध करून देणे, हा त्यामागील मूलभूत हेतू होता.

ज्ञानाचा विस्तार अखंड सुरू असतो आणि प्रत्येक विषयासाठी तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन आवश्यक असते, याची शास्त्रीजींना पूर्ण जाणीव होती. त्यामुळे हा प्रकल्प एखाद्या एकट्या विद्वानाच्या कुवतीचा नव्हता. जगप्रसिद्ध एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिकाच्या धर्तीवर सुमारे वीस खंडांमध्ये मराठी विश्वकोश प्रकाशित करण्याचा महत्त्वाकांक्षी निर्णय घेण्यात आला. विविध विषयांचे शेकडो अभ्यासक, संशोधक आणि संपादक यांच्या सामूहिक प्रयत्नांतून हा प्रकल्प साकार होणार होता. शास्त्रीजींच्या नेतृत्वाखाली विश्वकोशाचे काम नियोजनबद्ध पद्धतीने पुढे सरकत राहिले. १९६५ मध्ये विश्वकोशाचा पहिला 'परिचयखंड' प्रकाशित झाला. मराठीतील वैज्ञानिक आणि तांत्रिक परिभाषेच्या विकासातील हा एक महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो.

साहित्य आणि संस्कृती मंडळाचे कार्य केवळ विश्वकोशांच्या निर्मितीपुरते मर्यादित राहिले नाही. महाराष्ट्रातील वाचकांना विविध ज्ञानशाखांतील दर्जेदार साहित्य उपलब्ध करून देणे, तसेच मराठी भाषेची ज्ञानभाषा म्हणून क्षमता वाढवणे, हा मंडळाच्या कार्याचा महत्त्वाचा भाग होता. तर्कतीर्थ लक्ष्मणशास्त्री जोशी यांच्या अध्यक्षतेखाली मंडळाने विज्ञान, इतिहास, वैद्यकशास्त्र, समाजशास्त्र, धर्म आणि ललित कला अशा विविध विषयांवर १०० पेक्षा अधिक ग्रंथ प्रकाशित केले. त्यामुळे मराठीत अभ्यासपूर्ण वाङ्मयाची भर पडली.

या कामाला चरित्रलेखनाचीही जोड मिळाली. महाराष्ट्राच्या राजकीय, सामाजिक, शैक्षणिक आणि सांस्कृतिक जडणघडणीत योगदान देणाऱ्या व्यक्तींचे जीवन आणि कार्य सर्वसामान्य वाचकांपर्यंत पोहोचावे, या उद्देशाने ‘महाराष्ट्राचे शिल्पकार’ ही चरित्रमालिका राबवण्यात आली. सुबोध भाषेत लिहिलेल्या या संक्षिप्त चरित्रांमधून महाराष्ट्र घडविणाऱ्या विविध व्यक्तिमत्त्वांचा परिचय नव्या पिढीला झाला. 

त्याचबरोबर इतिहासाच्या दृष्टीने महत्त्वाच्या लेखनाचे संपादनही मंडळाने केले. इतिहाससंशोधक वि. का. राजवाडे (१९६४) आणि लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक (१९६९) यांच्या निवडक वैचारिक लेखांचे संग्रह या उपक्रमातून प्रकाशित झाले.

मराठी वाचकांना जागतिक विचारविश्वाशी जोडण्यासाठी मंडळाने सुमारे २०० अभिजात ग्रंथांच्या भाषांतराची योजना हाती घेतली. जॉन स्ट्युअर्ट मिलचे On Liberty, तसेच जीन-जॅक रुसो, बर्ट्रांड रसेल, चार्ल्स डार्विन, ॲरिस्टॉटल आणि प्लॅटो यांसारख्या विचारवंतांचे ग्रंथ मराठीत उपलब्ध करून देण्यात आले. इतिहासकार जदुनाथ सरकार आणि भारतरत्न डॉ. पां. वा. काणे यांच्या ग्रंथांचेही अनुवाद प्रसिद्ध झाले. या प्रयत्नामुळे मराठी वाचकांना पाश्चात्त्य तसेच भारतीय ज्ञानपरंपरेतील महत्त्वाचे विचार आपल्या भाषेत वाचता आले.

मंडळाने लेखक आणि नियतकालिकांनाही आर्थिक पाठबळ दिले. नवोदित तसेच अभ्यासू लेखकांच्या चांगल्या आणि संशोधनपर ग्रंथांना प्रकाशनासाठी अनुदान देण्यात आले. त्यामुळे गुणवत्तापूर्ण ग्रंथनिर्मितीला पोषक असे व्यापक वातावरण निर्माण झाले.

१९७७ मध्ये वसंतदादा पाटील महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री झाल्यानंतर विश्वकोशाच्या कामकाजात सरकारी हस्तक्षेप वाढू लागला. आजवर स्वायत्तपणे कार्य करणाऱ्या महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळाचे अनेक निर्णय मंत्रालयाच्या लालफितीत अडकू लागले. परिणामी नवीन सदस्यांच्या नियुक्त्या रखडल्या, प्रशासकीय निर्णय विलंबाने होऊ लागले आणि विश्वकोशाच्या संपादनाच्या कामाची गती मंदावली.

याच काळात तर्कतीर्थांवर असा आक्षेप घेण्यात आला की, साहित्य आणि संस्कृती मंडळ तसेच विश्वकोश निर्मिती मंडळ या दोन्ही संस्थांची अध्यक्षपदे त्यांच्या एकट्यांकडे असल्यामुळे दोन्ही संस्थांच्या कामावर परिणाम होत आहे. २४ जुलै १९८० रोजी महाराष्ट्र टाइम्सने ‘दोन्ही मंडळांची फारकत’ या शीर्षकाखाली अग्रलेख लिहून हा प्रश्न ऐरणीवर आणला. शास्त्रीजींच्या विद्वत्तेबद्दल कोणाच्याही मनात शंका नव्हती; मात्र त्यांच्या सततच्या प्रवासांमुळे आणि इतर अनेक जबाबदाऱ्यांमुळे विश्वकोशाच्या दैनंदिन कामावर पुरेसे लक्ष देता येत नसल्याची टीका करण्यात आली. शास्त्रीजी या परिस्थितीला संयमाने सामोरे गेले. त्यांनी तत्कालीन मुख्यमंत्री बॅरिस्टर ए. आर. अंतुले यांची भेट घेऊन विश्वकोशाच्या कामात वाढत चाललेली लालफीत, निर्णयप्रक्रियेत होणारा विलंब आणि त्यामुळे निर्माण होणाऱ्या अडचणी त्यांच्या निदर्शनास आणून दिल्या. अंतुले यांनी त्यांच्या भूमिकेची दखल घेतली. त्यानंतर एप्रिल १९८१ मध्ये शासनाने साहित्य आणि संस्कृती मंडळ व विश्वकोश निर्मिती मंडळ या दोन्ही संस्था अधिकृतपणे स्वतंत्र केल्या.

या निर्णयानंतर तर्कतीर्थांनी साहित्य आणि संस्कृती मंडळाच्या अध्यक्षपदाचा राजीनामा दिला आणि स्वतःला पूर्णपणे मराठी विश्वकोशाच्या कार्यासाठी वाहून घेतले.