शास्त्रीजी अतिशय विद्वान तर होतेच परंतु कौटुंबिक जिव्हाळा जपणारे गृहस्थही होते. वयाच्या तेराव्या वर्षापासून आयुष्याच्या अखेरच्या श्वासापर्यंत त्यांची ज्ञानसाधना आणि कौटुंबिक कर्तव्ये या दोन्ही गोष्टी एकाच वेळी साधल्या. आंतरराष्ट्रीय परिषदांमध्ये ते जितक्या सहजतेने सहभागी होत, तितक्याच आपुलकीने ते सामान्य माणसाच्या सुख-दुःखातही धावून जात. संसारात राहूनही त्यांचे जीवन एखाद्या ज्ञानयोग्यासारखे होते. त्यांचे व्यक्तिमत्त्व रुबाबदार, उंचेपुरे आणि प्रसन्न होते. त्यांचे वैयक्तिक जीवन शिस्त आणि  परिश्रम यांनी समृद्ध झाले होते.

शारीरिक आणि बौद्धिक आरोग्य यांचा परस्परांशी घनिष्ठ संबंध आहे, यावर शास्त्रीजींचा विश्वास होता. त्यामुळे त्यांच्या दिनचर्येत शारीरिक शिस्तीला विशेष स्थान होते. ते पहाटे पाच वाजता उठत आणि सकाळी नियमितपणे तासभर चालत. त्यासोबत योगासने आणि प्राणायाम यांचाही त्यांच्या दिनचर्येत नियमित समावेश होता. त्यांच्या मते उत्तम शारीरिक स्वास्थ्याच्या आधारावरच बौद्धिक साधना करता येते.

शास्त्रीजींच्या व्यक्तिमत्त्वाचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे त्यांची शास्त्रीय संगीताची आवड. पंडित कुमार गंधर्व हे त्यांचे अत्यंत जवळचे स्नेही होते. १९८४ च्या सुमारास कुमारजींचा साठावा वाढदिवस साजरा करण्यात आला. शास्त्रीजींनी त्या संगीतसोहळ्यात मोठ्या उत्साहाने सहभाग घेतला. कुमार गंधर्व वाईला आले की अनेकदा शास्त्रीजींच्या घरी सायंकाळी मैफिली रंगत. कुमारजी कबीराचे दोहे गात आणि शास्त्रीजी आणि त्यांचे स्नेही त्यात पूर्णपणे तल्लीन होत.

वाई येथील प्राज्ञपाठशाळेच्या आवारात, कृष्णेच्या तीरावर असलेले शास्त्रीजींचे घर आणि विशेषतः त्यांची अभ्यासिका हे विद्वानांसाठी जणू पंढरपूरच होते. भिंतीलगतच्या कपाटांमध्ये मराठी आणि इंग्रजीतील शेकडो मौलिक ग्रंथ अत्यंत शिस्तबद्ध पद्धतीने मांडलेले असत. अभ्यासिकेच्या खिडक्यांतून कृष्णेच्या घाटाकडून येणारा स्वच्छ, निर्मळ वारा आणि लख्ख प्रकाश त्या जागेला एक वेगळीच प्रसन्नता देत असे. याच अभ्यासिकेत भारताचे राष्ट्रपती डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन, तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी तसेच अनेक नामवंत विचारवंत शास्त्रीजींच्या भेटीसाठी आणि चर्चेसाठी तासनतास बसत असत.

शास्त्रीजींचा पेहराव अत्यंत साधा, पारंपरिक आणि त्यांच्यावर उठून दिसणारा असे. त्यांच्या पांडित्याला आणि तेजस्वी व्यक्तिमत्त्वाला साजेसा असा हा वेश त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा अविभाज्य भाग बनला. नेटक्या पद्धतीने नेसलेले धोतर आणि बंगाली पद्धतीने लपेटलेली शाल हा त्यांचा सर्वाधिक परिचित पेहराव होता. सभा संबोधित करताना किंवा अन्य सार्वजनिक प्रसंगी, धोतर आणि अंगावर पांघरलेली शाल या साध्या पेहरावातही त्यांचे व्यक्तिमत्त्व विलक्षण उठून दिसत असे.

शास्त्रीजींच्या साधेपणाबरोबरच त्यांच्या कामातील शिस्त आणि काटेकोरपणा प्रवासाच्या तयारीतही दिसून येत असे. त्यांच्या कपड्यांची बॅग सहसा त्यांचे मदतनीस भरत असत. मात्र पुस्तकांसाठी असलेली एक खांद्याची पिशवी ते स्वतःच अत्यंत काळजीपूर्वक भरत. प्रवासाचा उद्देश, सभेचा विषय किंवा व्याख्यानाचा आशय लक्षात घेऊन कोणती पुस्तके सोबत घ्यायची, हे ते स्वतः ठरवत आणि आवश्यक ग्रंथ निवडून आपल्या पिशवीत ठेवत. ज्ञानसाधना हा त्यांच्या जीवनाचा अविभाज्य भाग असल्याने प्रवासातही पुस्तके त्यांच्या सोबत असत.

त्यांच्या निस्पृह वृत्तीचे एक ठळक उदाहरण सोमनाथ मंदिराच्या प्राणप्रतिष्ठेच्या वेळी दिसून आले. १९५१ मध्ये या ऐतिहासिक सोहळ्यात मुख्य आचार्य म्हणून अत्यंत महत्त्वाची जबाबदारी पार पाडल्यानंतर त्यांना सुवर्ण आणि इतर मौल्यवान वस्तूंच्या रूपाने मोठी दक्षिणा अर्पण करण्यात आली. मात्र, भौतिक संपत्तीबद्दल कोणताही मोह न बाळगणाऱ्या शास्त्रीजींनी ही सर्व मौल्यवान संपत्ती सोमनाथ ट्रस्टला परत केली. या दक्षिणेदाखल त्यांनी स्वतःसाठी केवळ एक शाल आणि प्रवासखर्च एवढेच स्वीकारले. त्यांचा पेहराव आणि जीवनशैली यांमधून प्रकट होणारा साधेपणा त्यांच्या निस्पृह आणि निर्मोही जीवनदृष्टीचाच एक अविभाज्य भाग होता. एका ज्ञानयोग्याला साजेसा असा त्यांचा पेहराव त्यांच्या संपूर्ण व्यक्तिमत्त्वाशी एकरूप झाला होता.

शास्त्रीजींच्या संस्कृत भाषेवरील अलौकिक प्रभुत्वाची, तसेच भारतीय संविधानाच्या संस्कृत भाषांतरासारख्या कार्याची दखल घेऊन भारत सरकारने १९७४ मध्ये त्यांना ‘संस्कृत पंडित’ पुरस्कार प्रदान करून सन्मानित केले. 

अमृतमहोत्सव 

१९७५ मध्ये वाईकरांनी शास्त्रीजींचा अमृतमहोत्सव साजरा केला. वाई येथील नगरपालिकेच्या खुल्या नाट्यगृहात आयोजित करण्यात आलेल्या भव्य सत्कार समारंभाला आठ हजारांहून अधिक लोक उपस्थित होते. केवळ वाईतीलच नव्हे, तर संपूर्ण महाराष्ट्रातून असंख्य लोक या सोहळ्याला हजर होते. ज्यांना प्रत्यक्ष उपस्थित राहणे शक्य झाले नाही, त्यांनी पत्रे आणि शुभेच्छा संदेश पाठवले.

या सोहळ्याचे व्यासपीठ महाराष्ट्रातील साहित्य, संस्कृती, समाजकारण आणि राजकारण अशा विविध क्षेत्रांतील नामवंतांच्या उपस्थितीने गजबजून गेले होते. प्रसिद्ध इतिहासकार प्रा. न. र. फाटक हे या सोहळ्याच्या अध्यक्षस्थानी होते. तत्कालीन केंद्रीय परराष्ट्रमंत्री आणि शास्त्रीजींचे जिवलग स्नेही यशवंतराव चव्हाण देखील आपली राजकीय आणि शासकीय कामे बाजूला ठेवून या समारंभाला उपस्थित राहिले. त्या वेळी ते मंत्री म्हणून नव्हे, तर शास्त्रीजींचे स्नेही म्हणून आले होते. व्यासपीठावर शास्त्रीजी आणि त्यांच्या अर्धांगिनी सत्यवतीबाई होत्या आणि त्यांच्या शेजारी महाराष्ट्राचे लाडके व्यक्तिमत्त्व पु. ल. देशपांडे बसले होते. त्यांच्याबरोबरच महामहोपाध्याय द. वा. पोतदार, अनंत काणेकर, बा. भ. बोरकर, ग. दि. माडगुळकर, शंतनुराव किर्लोस्कर, प्रभाकर कुंटे, दादासाहेब रुपवते, वि. स. पागे, कवी अनिल, गोवर्धनदास पारीख आणि किसन वीर अशा अनेक मान्यवरांची उपस्थिती होती.

कार्यक्रमाची सुरुवात सुषमा वाळिंबे हिच्या स्वागतगीताने झाली. त्यानंतर स्वागत समितीचे कार्याध्यक्ष प्राचार्य अ. के. भागवत यांनी आपल्या प्रास्ताविक भाषणात शास्त्रीजींच्या जीवनकार्याचा सविस्तर आढावा घेत त्यांच्या पुरोगामी विचारसरणीचा गौरव केला. पुढे आमदार विठ्ठलराव जगताप यांनी देश-विदेशातून आलेल्या असंख्य शुभेच्छा संदेशांचे वाचन केले. त्यानंतर अध्यक्ष प्रा. न. र. फाटक यांच्या हस्ते शाल आणि श्रीफळ देऊन शास्त्रीजींचा अत्यंत भावपूर्ण वातावरणात सत्कार केला.

वाईचे नगराध्यक्ष राजाभाऊ जाधव यांनी वाईकरांच्या वतीने शास्त्रीजींविषयीची कृतज्ञता व्यक्त केली. ज्येष्ठ स्वातंत्र्यसैनिक किसन वीर यांनी त्यांच्या राजकीय संघर्षाचा आणि सामाजिक बांधिलकीचा गौरव केला. वाई येथे कला व विज्ञान महाविद्यालयाची स्थापना करून शास्त्रीजींनी वाई तालुक्यावर न फिटणारे ऋण ठेवले आहे, अशी भावना किसन वीर यांनी व्यक्त केली.

दादासाहेब रुपवते शास्त्रीजींच्या अफाट बुद्धिमत्तेचा गौरव करताना म्हणाले, 

“शास्त्रीजींनी आपल्या बुद्धीला प्रज्ञेची जोड दिली असून, त्यांनी स्वतःचा कधीही मठ न बनवता निधर्मीपणे समाजाला विचार दिला आहे.” 

प्रभाकर कुंटे यांनीही महाराष्ट्रातील काँग्रेस पक्षाच्या वैचारिक भूमिकेला पुरोगामी वळण देण्यामागे शास्त्रीजींचे महत्त्वपूर्ण योगदान असल्याचे अधोरेखित केले.

हजारो लोकांची उपस्थिती आणि विविध क्षेत्रांतील मान्यवरांचा सहभाग यांमुळे हा सोहळा शास्त्रीजींच्या कार्याविषयी महाराष्ट्राने व्यक्त केलेल्या सामूहिक कृतज्ञतेचे प्रतीक ठरला.

दोन वादळे 

१९८० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या अप्रकाशित साहित्याच्या प्रकाशनावरून महाराष्ट्रात मोठे वादळ उठले. या वादात शास्त्रीजींनी तटस्थ भूमिका मांडली. मात्र, या भूमिकेमुळे त्यांना आयुष्याच्या उत्तरार्धात मोठ्या मानसिक क्लेशांना सामोरे जावे लागले.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या जन्मशताब्दीच्या निमित्ताने महाराष्ट्र शासनाने त्यांचे अप्रकाशित साहित्य ग्रंथरूपाने प्रसिद्ध करण्याचा निर्णय घेतला. या साहित्यात ‘रिडल्स इन हिंदुजम’ या ग्रंथाचाही समावेश होता. या पुस्तकाच्या प्रकाशनावरून मोठा वाद निर्माण झाला. संपादक माधवराव गडकरी यांनी ‘दैनिक लोकसत्ता’ मध्ये एक अग्रलेख लिहिला. डॉ. आंबेडकरांनी ‘रिडल्स इन हिंदुजम’मध्ये राम आणि श्रीकृष्ण यांच्याविषयी उपस्थित केलेले कूट प्रश्न प्रकाशित झाल्यास धार्मिक आणि जातीय तेढ निर्माण होईल, अशी भीती गडकरी यांनी व्यक्त केली. 

माधवराव गडकरी वाई येथे गेले आणि त्यांनी शास्त्रींची सविस्तर मुलाखत घेतली. या मुलाखतीत शास्त्रीजींनी कोणत्याही दबावाला बळी न पडता, परंतु आपली भूमिका स्पष्ट केली.. प्रभू राम आणि श्रीकृष्ण यांच्याभोवती हिंदू संस्कृतीत अनेक दंतकथा  निर्माण झाल्या आहेत. परंतु या दंतकथा त्या काळातील समाजस्थितीचे प्रतिबिंब असतात. बदललेल्या आधुनिक काळात त्यांचा नव्या संदर्भात अर्थ लावला गेला पाहिजे. या दृष्टिकोनातून पाहता ते प्रश्न आज तितके कूट राहिलेले नाहीत.

मात्र, त्यांच्या या भूमिकेचा दोन्ही बाजूंनी विपर्यास झाला. बाबासाहेबांच्या लिखाणावर अशा प्रकारे भाष्य करणे काही दलित कार्यकर्त्यांना रुचले नाही. परिणामी, आयुष्यभर अस्पृश्यता निर्मूलनासाठी प्रयत्न करणारे आणि दलितांच्या न्याय्य हक्कांसाठी आवाज उठवणारे शास्त्रीजी ‘जातीयवादी’ आणि ‘प्रतिगामी’ ठरवले गेले.

आपल्यावर टीका होत असल्याने शास्त्रीजी अत्यंत व्यथित झाले. वयाच्या ऐंशीव्या वर्षी अशा प्रकारची जहाल टीका त्यांच्यासाठी मोठा मानसिक आघात होता. स्पष्टीकरणात त्यांनी सांगितले की, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे अप्रकाशित साहित्य खुले असले पाहिजे. सत्य कितीही अप्रिय वाटले, तरी ते दडपून ठेवणे योग्य नाही.

१९९० मध्ये तत्कालीन पंतप्रधान व्ही. पी. सिंग यांनी मंडल आयोगाच्या शिफारशींची अंमलबजावणी करण्याची घोषणा केली आणि त्याचे महाराष्ट्रासह संपूर्ण देशात तीव्र पडसाद उमटले. या संवेदनशील आणि वादग्रस्त प्रश्नावर शास्त्रीजींनी आपल्या स्वभावाला साजेशी संतुलित भूमिका मांडली. सामाजिकदृष्ट्या वंचित आणि मागासलेल्या घटकांना संधी मिळावी, या आरक्षणाच्या मूलभूत हेतूला त्यांचा विरोध नव्हता. मात्र आरक्षणाचा निकष केवळ जातीपुरता मर्यादित न ठेवता आर्थिक परिस्थिती आणि शैक्षणिक मागासलेपण यांचाही विचार व्हावा, असे त्यांचे मत होते.

मागासलेपण निश्चित करण्यासाठी अधिक अचूक आणि शास्त्रीय निकष आधी ठरवणे आवश्यक आहे, असे शास्त्रीजींना वाटत होते. अशा निकषांची पुरेशी निश्चिती न करता एकाच वेळी अत्यंत मोठ्या समाजवर्गासाठी आरक्षण जाहीर करणे अव्यवहार्य ठरू शकते आणि त्यामुळे देशात अराजकाची परिस्थिती निर्माण होण्याचा धोका आहे, अशी स्पष्ट भीती त्यांनी व्यक्त केली.

याच काळात रामभाऊ जोशी यांनी मंडल आयोगाचे अधिकृत मुद्रित परिपत्रक शास्त्रीजींना आणून दिले. त्याचा अभ्यास केल्यानंतर त्यांच्या भूमिकेवर आधारित एक सविस्तर मुलाखत घेण्यात आली. ही मुलाखत ‘दैनिक केसरी’च्या रविवारच्या पुरवणीत प्रसिद्ध झाली. मात्र, या मुलाखतीनंतर संपूर्ण महाराष्ट्रात आणि विशेषतः शास्त्रीजींच्या स्वतःच्या वाई शहरात प्रचंड गदारोळ निर्माण झाला.

वाईतील शेतकरी कामगार पक्षाचे काही स्थानिक नेते तसेच विविध सामाजिक आणि राजकीय संघटना शास्त्रीजींच्या भूमिकेवर अत्यंत जहाल शब्दांत तुटून पडल्या. ठिकठिकाणी त्यांच्या निषेधाच्या सभा घेण्यात आल्या आणि त्यांच्या विचारांचा विपर्यास करून त्यांना आरक्षणविरोधी किंवा प्रतिगामी ठरवण्याचा प्रयत्न झाला. आयुष्यभर अस्पृश्यता निवारणासाठी लढणारे शास्त्रीजी यामुळे अत्यंत व्यथित झाले. त्यांच्या संवेदनशील मनाला आयुष्याच्या उत्तरार्धात प्रचंड मानसिक क्लेश सहन करावे लागले. विवेकपूर्ण मतभेद आणि सामाजिक न्यायाला विरोध यांतील फरक न समजून घेता त्यांच्यावर झालेल्या टीकेने त्यांचे मन दुखावले.

१९९२ हे वर्ष म्हणजे तर्कतीर्थ लक्ष्मणशास्त्री जोशी यांच्या प्रदीर्घ आणि असामान्य जीवनकार्याचा कळस असे म्हणता येईल. भारताचा दुसऱ्या क्रमांकाचा सर्वोच्च नागरी सन्मान असलेला ‘पद्मविभूषण’ पुरस्कार त्यांना बहाल करण्यात आला. हा सन्मान केवळ शास्त्रीजींच्या कार्याचा गौरव नव्हता, तर महाराष्ट्राच्या समृद्ध ज्ञानपरंपरेचा आणि वैचारिक वारशाचा राष्ट्रीय स्तरावर झालेला सन्मान होता. त्याआधी भारत सरकारने त्यांना १९७७ मध्ये प्रतिष्ठेचा ‘पद्मभूषण’ पुरस्कार प्रदान करून गौरविले होते.

कौटुंबिक जीवन 

१९८८ मध्ये शास्त्रीजींच्या अर्धांगिनी सत्यवतीबाई यांचे अचानक निधन झाले आणि त्यांच्या वैयक्तिक जीवनात मोठी पोकळी निर्माण झाली. सलग साठ वर्षांहून अधिक काळ ज्या सहचारिणीने संसारातील प्रत्येक सुख-दुःखात त्यांना खंबीर साथ दिली, घराची संपूर्ण जबाबदारी सांभाळून त्यांच्या सार्वजनिक आणि वैचारिक कार्याला आधार दिला, ती अचानक निघून गेल्याने शास्त्रीजी खचले. त्यांच्या जीवनाचा जणू एक आधारस्तंभच कोसळला. त्या वेळी त्यांची सर्व मुले आपापल्या व्यवसायानिमित्त वाईबाहेर स्थायिक होती. त्यामुळे या दुःखाच्या काळात त्यांना एकाकीपणाचाही सामना करावा लागला. तरीही शास्त्रीजींनी या वैयक्तिक आघातातून स्वतःला सावरले. जीवनातील ही पोकळी मनात बाळगूनही त्यांनी आपला ज्ञानयज्ञ थांबू दिला नाही. वैयक्तिक दुःखापेक्षा ज्ञान, विचार आणि समाजकार्य यांना अधिक व्यापक अर्थ आहे, या आपल्या विचारांशी ते शेवटपर्यंत प्रामाणिक राहिले. 

आपल्या चारही मुलांच्या जडणघडणीत शास्त्रीजींनी कधीही आपली इच्छा लादली नाही. उलट, प्रत्येकाला स्वतंत्रपणे विचार करण्याची आणि आपापल्या आवडीच्या क्षेत्रात वाटचाल करण्याची मुभा दिली. ज्येष्ठ सुपुत्र डॉ. मधुकर लक्ष्मणशास्त्री जोशी पुढे नामांकित भौतिकशास्त्रज्ञ झाले आणि त्यांनी अमेरिकेत दीर्घकाळ संशोधनकार्य केले. ऑक्टोबर २०१८ मध्ये वयाच्या ८८ व्या वर्षी अमेरिकेत त्यांचे निधन झाले. ज्येष्ठ कन्या सुमन यांचा विवाह थोर साहित्यिक, संपादक आणि पत्रकार रामचंद्र अर्थात रामभाऊ जोशी यांच्याशी झाला. दुसरी कन्या डॉ. अरुंधती खंडकर, ज्यांना मालती जोशी म्हणूनही ओळखले जाते, यांनी तत्त्वज्ञान विषयात उच्च शिक्षण घेतले. त्यांनी मुंबईतील प्रसिद्ध एस.आय.ई.एस. महाविद्यालयात तत्त्वज्ञानाच्या प्राध्यापिका म्हणून काम केले. शास्त्रीजींच्या व्याख्यानांचे संपादन करण्याबरोबरच त्यांनी त्यांच्यावर ‘तर्कतीर्थ लक्ष्मणशास्त्री जोशी’ हे प्रसिद्ध चरित्रही लिहिले. कनिष्ठ सुपुत्र वासुदेव लक्ष्मणशास्त्री जोशी यांनी वडिलांच्या वैचारिक आणि संस्थात्मक परंपरेचा वारसा पुढे चालवला. त्यांनी ‘मराठी विश्वकोश मंडळा’चे सदस्य म्हणून तसेच वाई येथील ‘प्राज्ञपाठशाळा मंडळा’चे संचालक म्हणून दीर्घकाळ कार्य केले. एप्रिल २०२६ मध्ये वयाच्या ८० व्या वर्षी वाई येथे त्यांचे निधन झाले.

आयुष्याच्या अंतिम पर्वात शास्त्रीजी उन्हाळ्याच्या आणि हिवाळ्याच्या सुट्ट्यांमध्ये महाबळेश्वर येथील आपल्या ‘कृष्णदर्शन’ या बंगल्यात विश्रांतीसाठी आणि लेखनासाठी जात असत. आयुष्यात त्यांचा बहुतांश काळ कऱ्हाड आणि वाई येथील कृष्णाकाठी गेला होता. त्यामुळे जीवनाच्या अखेरच्या दिवसांतही कृष्णेच्या उगमस्थानाच्या सान्निध्यात राहावे, अशी त्यांची इच्छा होती. ही इच्छा त्यांचे कनिष्ठ चिरंजीव वासुदेव जोशी यांनी पूर्ण केली. महाबळेश्वरच्या घनदाट वनश्रीच्या सहवासात त्यांच्यासाठी एक सुंदर, टुमदार बंगला उभारण्यात आला. पुढे याच निसर्गरम्य निवासस्थानी शास्त्रीजींनी आपल्या आयुष्याचे अखेरचे दिवस व्यतीत केले.

‘कृष्णदर्शन’ हा बंगला निसर्गसौंदर्याने वेढलेला होता. तेथील शांतता शास्त्रीजींना विशेष प्रिय होती. खिडकीतून येणाऱ्या गार वाऱ्याच्या सान्निध्यात आणि पक्ष्यांच्या किलबिलाटात ते तासनतास वाचनात मग्न होत असत. दिवसभराच्या लेखन-वाचनानंतर रात्रीच्या वेळी ते आपल्याजवळील दुर्बिणीतून आकाशातील तारे आणि नक्षत्रांचे निरीक्षण करत. त्या अथांग आकाशाकडे पाहत ते तासनतास निसर्गाचे निरीक्षण करत. या बंगल्याच्या परिसरातून कृष्णा नदीचे दर्शन घडत असे. नदीच्या पात्राभोवती असलेले जंगल आणि उंचच उंच डोंगररांगा, वनातील पशुपक्ष्यांचा मंजूळ आवाज आणि थंड हवा या साऱ्या निसर्गवैभवाचा शास्त्रीजी आपल्या अखेरच्या दिवसांत मनमुराद आनंद घेत. वयाच्या चौऱ्याण्णवाव्या वर्षीही शास्त्रीजींची स्मरणशक्ती आणि वैचारिक जागरूकता थक्क करणारी होती. त्यांच्याशी संवाद साधताना समोरचा माणूस जणू इतिहासाशीच प्रत्यक्ष संवाद साधत आहे, असा अनुभव येई. वय वाढले असले, तरी त्यांच्या विचारांची जिज्ञासा आणि स्मरणशक्ती अखेरपर्यंत अबाधित राहिली.

अखेर, २७ मे १९९४ रोजी तो अंतिम क्षण उजाडला. कोणत्याही प्रदीर्घ आजारपणाशिवाय, शरीराला विशेष क्लेश न देता आणि कोणतीही पूर्वसूचना न देता शास्त्रीजी अत्यंत शांतपणे काळाच्या स्वाधीन झाले. एका ज्ञानसाधकाचा हा शांत अंत त्यांच्या संपूर्ण जीवनपद्धतीशी सुसंगतच होता.

कृष्णेच्या उगमाजवळ त्यांच्या जीवनप्रवासाची अखेर झाली. परंतु त्यांनी आयुष्यभर प्रज्वलित ठेवलेली ज्ञानज्योत महाराष्ट्राच्या वैचारिक आणि सांस्कृतिक जीवनात आजही तेवते आहे.